Sơn mài sống khi được tiếp tục làm mới
Nghệ thuật sơn mài là sáng tạo trên chất liệu sơn ta khô chậm, nơi từng lớp màu, vỏ trứng hay ánh kim được phủ, chờ khô rồi mài để hiện ra bề mặt độc bản. Sức sống của chất liệu này hôm nay không nằm ở việc giữ nguyên mọi khuôn mẫu, mà ở khả năng đi cùng đời sống mới mà vẫn giữ được dấu vết thủ công. Hai họa sĩ Đặng Cao Cường và Nguyễn Ngọc Mai cho thấy hai con đường bổ trợ cho nhau: một người đưa sơn mài từ làng nghề vào đồ vật đương đại, người kia chuyển văn hóa quê hương thành ngôn ngữ hội họa riêng. Cả hai đều chứng minh đổi mới không nhất thiết phải rời bỏ truyền thống; ngược lại, chính kỹ thuật lâu đời có thể tạo ra khác biệt giữa những sản phẩm và hình ảnh dễ bị sao chép.
Đặng Cao Cường: đưa kỹ nghệ Hạ Thái vào đời sống
Gắn bó gần 20 năm với làng nghề Hạ Thái, Đặng Cao Cường vừa sáng tác vừa trăn trở trước nguy cơ nghề truyền thống mai một. Làng nghề hiện có khoảng 200 hộ, nhưng nhiều hộ đã không còn làm nghề; thu nhập chưa đáp ứng kỳ vọng cũng khiến ngày càng ít người trẻ tiếp nối. Đây không chỉ là nỗi lo của một nghệ sĩ: khi đầu ra thiếu ổn định và thị hiếu thay đổi nhanh, kỹ năng của người thợ cũng đứng trước nguy cơ mất chỗ trong đời sống thường nhật. Cường chọn mở rộng sơn mài khỏi mặt tranh, ứng dụng lên tượng, lọ hoa, cánh tủ, đèn ngủ và hộp giấy. Anh cũng tiên phong tổ chức các buổi trải nghiệm cho khách du lịch. Mạng xã hội giúp sản phẩm tiếp cận khách hàng nhanh hơn, nhưng sức sống lâu dài vẫn phụ thuộc vào việc người mua nhìn thấy giá trị của công đoạn thủ công.
Nguyễn Ngọc Mai kể chuyện Kinh Bắc bằng chất liệu truyền thống
Nếu Cường đưa sơn mài vào vật dụng, Nguyễn Ngọc Mai dùng chất liệu ấy để kể về cội nguồn. Từ năm 2023 đến 2025, chị học thạc sĩ chuyên ngành sơn mài tại Đại học Thành Đô, rồi hoàn thành bộ tranh “Trở về quê hương quan họ”, lấy cảm hứng từ dân ca quan họ Bắc Ninh. Hai tác phẩm đặt liền nhau, nối tình yêu đôi lứa với tình mẫu tử qua hình ảnh liền anh, liền chị, nón quai thao và hoa sen. Vỏ trứng tạo những mảng trắng rạn tự nhiên; chỉ vàng mảnh và nền tối dẫn mắt về nhân vật. Mai không sao chép một lối thể hiện có sẵn mà kết hợp vốn học tập với văn hóa quê hương để định hình phong cách. Bộ tranh được chọn dự triển lãm tại Bảo tàng Văn hóa Thành Đô vào tháng 6/2025, cho thấy chất liệu bản địa có thể đối thoại với công chúng quốc tế mà không đánh mất căn cước.
Hai hướng đi, một tương lai cần người tiếp nối
Đặt cạnh nhau, hai thực hành làm rõ điều sơn mài đương đại cần: vừa có nền tảng nghề, vừa có lý do để người hôm nay muốn đến gần. Cường kết nối kỹ thuật với sản phẩm ứng dụng và trải nghiệm; Mai biến ký ức quan họ thành hình tượng mới, đồng thời dự định mở không gian để công chúng xem tranh và đồ gỗ ứng dụng sơn mài. Chị cũng muốn nghiên cứu khả năng kết hợp chất liệu này với sản phẩm gỗ Phù Khê. Những dự định ấy đáng chú ý vì mở rộng nơi sơn mài hiện diện, từ xưởng và phòng tranh sang sinh hoạt thường ngày. Nhưng đổi mới không thể thay thế việc truyền nghề, còn di sản cũng khó tồn tại nếu chỉ được ngắm như vật trưng bày. Kết luận nằm ở sự song hành: giữ kỹ thuật bằng thực hành bền bỉ, và giữ công chúng bằng những cách kể mới.
