Năng lực AI đang chạm tới những bài toán khó
AI giải toán là việc hệ thống trí tuệ nhân tạo hỗ trợ hoặc tự tìm lời giải cho các bài toán, kể cả những vấn đề mà giới nghiên cứu đã mất nhiều năm theo đuổi. Bước tiến ấy không còn là chuyện trình diễn công nghệ: nó đang tác động trực tiếp đến cách các nhà toán học trẻ hình dung tương lai nghề nghiệp. Khảo sát do ba nhà nghiên cứu thuộc Viện Công nghệ Massachusetts thực hiện từ ngày 17/9 đến 8/10, với 268 nghiên cứu sinh và nghiên cứu viên sau tiến sĩ tại gần 60 viện, trường ở năm quốc gia, ghi nhận tâm trạng đó.
Thời điểm khảo sát cũng đáng chú ý. Đầu tháng 10, OpenAI công bố 722 bản thảo chứa 372 kết quả toán học, tuyên bố có tiến triển ở hàng trăm bài toán mở; sau đó, ba bản thảo bị rút vì sai sót và 14 bản khác được chỉnh sửa. Quy mô công bố gây choáng, nhưng các lỗi cũng nhắc rằng lời giải do máy tạo ra chưa thể được xem là tri thức đã kiểm chứng. Mối lo của người trẻ vì thế không chỉ là AI có thể giải nhanh hơn, mà còn là tốc độ tạo ra kết quả đang vượt khả năng thẩm định và định hình chuẩn mực của cộng đồng.
Nỗi lo đã chuyển thành cân nhắc nghề nghiệp
Con số nổi bật nhất không phải lời dự báo về máy móc, mà là phản ứng của con người: 56% người tham gia đang cân nhắc đổi hướng chuyên sâu về toán nhưng chưa quyết định; 8% đã thay đổi, 17% từng nghĩ đến rồi giữ kế hoạch, còn 19% chưa cân nhắc. Gần 76% cho biết họ ngày càng ít động lực theo đuổi toán học hàn lâm sau khi tốt nghiệp. Đây là dấu hiệu đáng lo hơn một cuộc tranh luận trừu tượng về việc AI thông minh đến đâu: một thế hệ đang tự hỏi liệu nhiều năm đào tạo có còn dẫn đến một con đường nghề nghiệp có ý nghĩa.
Nỗi bất an gắn cả với cơ hội việc làm. Trong số 262 người trả lời câu hỏi này, 76,3% cho rằng AI khiến họ khó tìm vị trí giảng viên theo lộ trình hướng tới bổ nhiệm lâu dài tại đại học; chỉ 6,9% nghĩ công nghệ sẽ giúp việc tìm việc dễ hơn. Khảo sát không đại diện cho toàn bộ giới toán học, nhưng đủ để phơi bày một khoảng trống: khi công nghệ thay đổi kỳ vọng về năng suất và nghiên cứu, các cơ sở đào tạo chưa đưa ra được hướng dẫn khiến người trẻ an tâm.
Dùng AI trong nghiên cứu, nhưng không yên tâm về AI
Điều đáng chú ý là sự dè dặt không khiến các nhà toán học trẻ quay lưng với công cụ. Trong 227 người trả lời về cách sử dụng, 85% dùng AI tìm tài liệu, 68% nhờ chỉnh sửa bài viết và lỗi đánh máy, còn 58% dùng để kiểm tra lỗi toán học. Khoảng 54% sử dụng AI để chứng minh các mệnh đề cụ thể và 52% để tìm ý tưởng. AI đã chen vào những công đoạn thường ngày của nghiên cứu toán học, từ tra cứu đến rà soát lập luận; thái độ vừa cần đến vừa lo ngại cho thấy đây không phải lựa chọn đơn giản giữa chấp nhận và từ chối.
Sự không hài lòng vẫn rõ rệt: 76,5% trong số 264 người trả lời cho biết họ không vui nếu AI hoặc một phòng thí nghiệm dùng AI giải được bài toán mình đang nghiên cứu. Phản ứng ấy dễ hiểu khi kết quả máy tạo ra có thể làm thay đổi cách ghi nhận công lao, tốc độ công bố và vị thế của người học. Nếu chỉ khuyến khích sử dụng công cụ mà không có quy tắc rõ ràng về kiểm chứng, ghi nhận đóng góp và đào tạo, các trường có nguy cơ biến lo lắng nghề nghiệp thành sự mất niềm tin vào chính môi trường nghiên cứu.
Câu hỏi không phải con người còn cần thiết hay không
AI và toán học đang đặt ra một câu hỏi lớn hơn năng lực tính toán: nếu máy có thể đề xuất lời giải, con người sẽ chịu trách nhiệm cho phần nào của quá trình tạo tri thức? Câu trả lời không thể chỉ nằm ở việc chứng minh AI nhanh hay chậm. Toán học còn cần người đặt câu hỏi có ý nghĩa, đánh giá giả định, phát hiện sai sót và giải thích vì sao một kết quả đáng tin. Những nhiệm vụ đó đòi hỏi cộng đồng phải xác định tiêu chuẩn, chứ không thể phó mặc cho tốc độ công bố.
Khảo sát cho thấy công nghệ đã ảnh hưởng đến động lực nghiên cứu, cơ hội phát triển nghề nghiệp, cách tạo tri thức và tương lai ngành toán, dù mẫu khảo sát không đại diện cho toàn ngành. Vì vậy, phản ứng thích đáng không phải trấn an chung chung rằng con người sẽ luôn cần thiết. Các nhà lãnh đạo học thuật cần đối thoại thẳng thắn với nghiên cứu sinh về việc đánh giá công trình có AI hỗ trợ, trách nhiệm kiểm chứng và giá trị của đóng góp cá nhân. Nếu không, AI có thể không chỉ thay đổi cách làm toán; nó còn khiến những người được đào tạo để làm toán chọn rời khỏi lĩnh vực.
