Mô hình tăng trưởng mới phải lấy khả năng thích ứng làm thước đo
Mô hình tăng trưởng TP.HCM trong kỷ nguyên AI là cách phát triển kết hợp công nghệ, nhân lực có kỹ năng, thể chế linh hoạt và hợp tác quốc tế để tạo giá trị bền vững. Tại Diễn đàn Kinh tế Mùa thu 2026 diễn ra ở thành phố từ ngày 27 đến 30-10, các chuyên gia và lãnh đạo bàn về chuyển dịch mô hình tăng trưởng và bài học tái cấu trúc kinh tế. Phó chủ tịch UBND TP.HCM Nguyễn Công Vinh cho rằng chuỗi giá trị toàn cầu đang sắp xếp lại, trong khi dư địa của những động lực tăng trưởng cũ thu hẹp. Đây không phải lúc thành phố chỉ chạy theo quy mô hay đầu tư thêm công nghệ. Lợi thế sẽ thuộc về nơi điều chỉnh nhanh, chuẩn bị được người lao động và xây dựng được luật lệ phù hợp với thực tế mới. Với một siêu đô thị, khả năng kết nối các nguồn lực trong và ngoài nước cũng là một phần của năng lực thích ứng.
Ông Vinh nêu ba điểm cần tính đến: bất định đã trở thành điều kiện thường trực, không nền kinh tế nào có thể tự tạo đủ dữ liệu, công nghệ, vốn và nhân lực, còn các siêu đô thị ngày càng là chủ thể hợp tác quốc tế bên cạnh quốc gia. Vì thế, mô hình tăng trưởng không thể chỉ dựa vào một ngành mũi nhọn hay một khoản đầu tư riêng lẻ. TP.HCM cần gắn hạ tầng dữ liệu với năng lực doanh nghiệp, trường học và cơ quan công quyền; đồng thời mở rộng hợp tác vượt qua biên giới và ranh giới ngành. Một trung tâm chính trị - hành chính mới đang được xây dựng tại Khu đô thị mới Thủ Thiêm, được kỳ vọng góp phần thay đổi diện mạo thành phố. Nhưng diện mạo hiện đại chỉ có ý nghĩa kinh tế khi đi cùng cách quản trị linh hoạt, phục vụ được người dân và tạo điều kiện để đổi mới.
AI tác động đến việc làm, nên nhân lực không thể đứng ngoài
AI và kinh tế gắn với nhau ngày càng chặt: công nghệ đang thay đổi cách sản xuất, quản trị và tổ chức hoạt động kinh tế, đồng thời làm cuộc cạnh tranh giữa các trung tâm công nghệ gay gắt hơn. Tuy nhiên, lợi ích từ AI không tự động được chia đều. Công nghệ có thể tạo ngành nghề và việc làm mới, nhưng cũng có nguy cơ thay thế công việc hiện hữu và làm tăng sức ép lên hệ thống an sinh. Theo Báo cáo Tương lai việc làm 2025 của Diễn đàn Kinh tế Thế giới, đến năm 2030 dự kiến có 170 triệu việc làm mới, 92 triệu việc làm bị thay thế và 39% kỹ năng hiện tại của người lao động có thể lỗi thời. Những con số này khiến đào tạo lại không thể là chương trình phụ. Với người lao động, khả năng học kỹ năng mới có thể quyết định họ được hưởng lợi từ AI hay phải gánh phần lớn chi phí chuyển đổi.
Nhân lực công nghệ vì vậy không chỉ là nhóm kỹ sư phát triển mô hình AI. Thành phố còn cần người lao động ở nhiều ngành biết sử dụng công cụ mới, hiểu giới hạn của chúng và thích nghi khi quy trình thay đổi. Albert Antoine, Giám đốc chiến lược kiêm đồng sáng lập Avaiga, lấy chương trình học tập suốt đời SkillsFuture của Singapore làm ví dụ về cách nâng cấp kỹ năng lực lượng lao động. Bài học đáng chú ý là hỗ trợ thu nhập có thể giúp người mất việc trước mắt, nhưng không thay thế được việc bồi dưỡng năng lực. Do đó, đầu tư vào giáo dục, con người, sản xuất và công nghệ cần được xem là ưu tiên chiến lược của TP.HCM. Nếu đào tạo không theo kịp nhu cầu doanh nghiệp, thành phố có thể sở hữu hạ tầng số hiện đại mà vẫn thiếu người đủ khả năng biến công nghệ thành năng suất và việc làm tốt.
Thể chế đổi mới biến ý tưởng thành năng lực cạnh tranh
Đặt con người ở trung tâm là cần thiết, nhưng chưa đủ nếu quy định khiến thử nghiệm công nghệ khó khăn hoặc rủi ro bị dồn hết về phía doanh nghiệp. Thể chế đổi mới cần tạo ra ranh giới an toàn để thử nghiệm, cơ chế trách nhiệm rõ ràng và đầu mối công quyền đủ chuyên môn để phối hợp. Antoine đề xuất Việt Nam cân nhắc các cơ quan chuyên trách theo mô hình GovTech và Cơ quan Phát triển Truyền thông và Thông tin Singapore, cùng cơ chế thử nghiệm có kiểm soát và môi trường khuyến khích doanh nghiệp tư nhân đầu tư vào những lĩnh vực rủi ro cao như AI. Đây không phải lời kêu gọi nới lỏng quản lý bằng mọi giá. Mục tiêu là để quy định theo kịp tốc độ công nghệ, bảo vệ lợi ích công cộng mà không đóng cửa trước các hướng đi mới.
Nhà nước cũng cần bảo đảm dữ liệu, đầu tư công và chính sách nhân lực cùng phục vụ một mục tiêu, thay vì chạy thành những chương trình rời rạc. Theo Antoine, nắm bắt cơ hội do AI tạo ra đòi hỏi chiến lược phối hợp giữa nhân lực, thể chế, đầu tư công và hợp tác quốc tế. Đây là phép thử quan trọng: nếu quy trình hành chính chậm, dữ liệu phân mảnh hoặc trách nhiệm không rõ, thành phố khó thu hút được các đối tác công nghệ và khó nhân rộng những thử nghiệm có ích. Ngược lại, luật lệ dễ hiểu và cơ quan có năng lực có thể giúp doanh nghiệp mạnh dạn đầu tư, đồng thời giúp người dân tin tưởng hơn vào cách AI được sử dụng. Thể chế không đứng ngoài cuộc đua công nghệ; nó định hình ai được tham gia, ai chịu rủi ro và giá trị mới được phân phối ra sao.
Hợp tác quốc tế giúp siêu đô thị mở rộng nguồn lực
TP.HCM không thể tự xây dựng mọi nguồn dữ liệu, công nghệ, vốn và nhân lực cần thiết; hợp tác xuyên biên giới và giữa các ngành vì vậy là điều kiện thực tế, không phải khẩu hiệu. Vai trò của một siêu đô thị nằm ở khả năng kết nối doanh nghiệp, trường đại học, người lao động, cơ quan công quyền và đối tác quốc tế trong cùng một hệ sinh thái. Antoine khuyến nghị Việt Nam phát huy nguồn lực trí tuệ và lực lượng lao động đông đảo để chủ động hợp tác với các tập đoàn công nghệ toàn cầu. Hợp tác như vậy chỉ có lợi lâu dài nếu đi cùng năng lực trong nước: doanh nghiệp địa phương phải học hỏi và tham gia chuỗi giá trị, còn người lao động cần cơ hội tiếp cận kỹ năng mới. Nếu chỉ nhập giải pháp mà không xây dựng được năng lực tiếp nhận, thành phố có thể dùng công nghệ nhưng không làm chủ được lợi ích phát sinh.
Lựa chọn của TP.HCM vì thế không phải giữa công nghệ, con người hay thể chế, mà là phối hợp cả ba với hợp tác quốc tế. AI đang tái định hình kinh tế toàn cầu; đầu tư máy móc và dữ liệu mà thiếu người có kỹ năng sẽ tạo ra khoảng cách giữa công nghệ và năng suất, còn đào tạo mà thiếu luật lệ phù hợp sẽ khó mở đường cho đổi mới. Chiều ngược lại, một thể chế tốt cần học hỏi từ đối tác, nhưng phải được điều chỉnh theo nhu cầu của thành phố và người dân. Mô hình tăng trưởng TP.HCM sẽ đáng tin cậy hơn khi mỗi trụ cột bổ trợ cho trụ cột còn lại: con người sẵn sàng học, chính quyền biết kiến tạo và doanh nghiệp kết nối được với thị trường toàn cầu. Đó mới là cách biến AI từ sức ép cạnh tranh thành năng lực phát triển.
