Ba câu hỏi: khung lựa chọn mới cho hạ tầng TP.HCM
Ba câu hỏi quyết định cho mỗi dự án hạ tầng TP.HCM là một khung đánh giá do lãnh đạo Bộ Xây dựng đề xuất, yêu cầu thành phố xác định rõ không gian được mở khóa, động lực kinh tế tạo ra và giá trị mang lại cho người dân, doanh nghiệp, qua đó chuyển trọng tâm từ quy mô đầu tư sang lợi ích thực tế, tối ưu hóa nguồn lực công – tư và bảo đảm hạ tầng trở thành động lực phát triển kinh tế đô thị dài hạn. Điểm đáng nói là khung này xuất hiện trong bối cảnh TP.HCM đang đứng trước “cơ hội lịch sử để tái cấu trúc mô hình tăng trưởng” với quy hoạch tổng thể đến năm 2050, tầm nhìn 100 năm. Thay vì tiếp tục cộng dồn các công trình rời rạc, thành phố buộc phải xây dựng một chỉnh thể kinh tế đô thị đa cực, đa trung tâm, có phân công chức năng và khả năng cộng hưởng. Nếu không thay đổi cách lựa chọn dự án hạ tầng TP.HCM ngay từ bây giờ, các mục tiêu trở thành đô thị tầm khu vực Đông Nam Á vào năm 2030, tầm châu lục vào năm 2045 và đô thị toàn cầu vào năm 2075 sẽ chỉ dừng ở khẩu hiệu.
Tiêu chí đánh giá dự án: mở khóa không gian, tạo động lực kinh tế, mang lại giá trị
Khung ba câu hỏi mà Thứ trưởng Nguyễn Tường Văn nêu ra thực chất là ba tiêu chí đánh giá dự án hạ tầng: mở khóa không gian nào, tạo ra động lực kinh tế gì và mang lại giá trị gì cho người dân, doanh nghiệp trong toàn vùng Đông Nam Bộ. Đây là bước chuyển quan trọng: thay vì chạy theo những công trình “khủng” về vốn và chiều dài, thành phố phải chứng minh được lợi ích cụ thể cho cư dân và nền kinh tế. Theo quan điểm này, mỗi cực phát triển phải được xác định rõ chức năng kinh tế chủ đạo, quy mô dân số, việc làm, nhu cầu đất đai, hạ tầng động lực và hạ tầng xã hội, cùng mối liên hệ với các cực còn lại. Nói cách khác, tiêu chí đánh giá dự án không dừng ở báo cáo tiền khả thi, mà phải trả lời câu hỏi: dự án có giúp phân bổ hợp lý nhà ở, dịch vụ, việc làm và kiểm soát đô thị lan tỏa thiếu hạ tầng đồng bộ hay không. Nếu câu trả lời là “không rõ”, dự án nên bị loại khỏi danh sách ưu tiên.
Hạ tầng đồng bộ: động lực tăng trưởng kinh tế thành phố, không chỉ là thêm đường và cầu
Hội thảo về đầu tư phát triển hạ tầng đồng bộ đã đặt lại vị thế của hạ tầng TP.HCM: đó không phải là danh sách đường, cầu, metro, mà là động lực tăng trưởng kinh tế và mở rộng không gian phát triển của toàn vùng. Khi Giám đốc Sở Xây dựng khẳng định hạ tầng giao thông khung phải đi trước quá trình mở rộng không gian đô thị, thông điệp rất rõ: nếu hạ tầng đi sau, chất lượng sống sẽ tụt lại. Thứ trưởng Bộ Xây dựng nhấn mạnh điểm nghẽn của TP.HCM không chỉ là thiếu công trình, mà là thiếu liên thông giữa đường bộ, đường sắt, đường thủy, cảng biển, hàng không và giao thông công cộng. Đường sắt đô thị được xác định là hạ tầng chiến lược, với mục tiêu hoàn thành khoảng 255km vào năm 2030 và hơn 500km vào năm 2035. Đây là con số tham vọng, nhưng nếu không gắn với mô hình TOD – nơi giao thông công cộng, sử dụng đất, nhà ở, thương mại, dịch vụ và hạ tầng xã hội được tích hợp – nó sẽ chỉ tạo ra những tuyến tàu chạy qua các khu vực chưa được tổ chức lại không gian đô thị một cách hợp lý.
Giá trị cho người dân: thước đo cuối cùng của mọi dự án hạ tầng
Nếu phải chọn một câu hỏi quan trọng nhất trong ba câu hỏi, đó chính là: dự án mang lại giá trị gì cho người dân và doanh nghiệp. Thứ trưởng Nguyễn Tường Văn đã nói thẳng: một đô thị hiện đại không được đánh giá bằng số kilomet đường, số cầu hay số tuyến metro, mà bằng khả năng tiếp cận nhà ở phù hợp, trường học, bệnh viện, công viên, cấp nước, thoát nước, xử lý chất thải và các dịch vụ thiết yếu. Đây là thước đo mà TP.HCM đã bỏ quên quá lâu. Thành phố hiện dự kiến cải tạo khoảng 398 tuyến kênh, rạch và di dời khoảng 41.000 căn nhà ven sông, kênh, rạch. Nếu các dự án này chỉ giải quyết cảnh quan mà không bảo đảm tái định cư với hạ tầng y tế, giáo dục, đào tạo và dịch vụ thiết yếu đi kèm, người lao động sẽ không thể ổn định cuộc sống, và các khu công nghiệp, đô thị mới sẽ thiếu nguồn nhân lực bền vững. Hạ tầng giao thông mở đến đâu mà hạ tầng xã hội đi sau đến đó, thì tăng trưởng kinh tế thành phố sẽ bị kéo lùi bởi bất bình đẳng và chất lượng sống suy giảm.
Tối ưu hóa nguồn lực công – tư: vì sao khung ba câu hỏi là bắt buộc, không phải tùy chọn
Nhu cầu đầu tư hạ tầng TP.HCM trong giai đoạn tới rất lớn, trong khi ngân sách nhà nước chỉ có thể đảm nhận một phần. Điều này buộc thành phố phải tối ưu hóa nguồn lực công và tư nhân, thay vì dàn trải. Theo Thứ trưởng Bộ Xây dựng, đầu tư công phải giữ vai trò dẫn dắt, tập trung vào các công trình có sức lan tỏa, khả năng mở khóa không gian phát triển, đồng thời huy động hiệu quả vốn tư nhân, vốn quốc tế và các hình thức PPP. Khung ba câu hỏi chính là công cụ sàng lọc: chỉ những dự án tháo gỡ đúng điểm nghẽn, có tác động liên vùng, tạo nguồn thu và thu hút được dòng vốn đầu tư tiếp nối mới xứng đáng đứng đầu danh sách ưu tiên. Thành phố sẽ phải tính toán cụ thể nguồn lực, phân kỳ hợp lý, gắn với các cơ chế đặc thù tại nghị quyết mới của Quốc hội. Nếu làm nghiêm, TP.HCM có thể tránh được vòng luẩn quẩn “đầu tư nhiều nhưng hiệu quả thấp”, đồng thời xây dựng một hệ thống hạ tầng kỹ thuật, xã hội, số và sinh thái có khả năng chống chịu với ngập úng, triều cường, sụt lún, xâm nhập mặn và bảo vệ hệ sinh thái sông, kênh, rạch, rừng ngập mặn như một phần cấu thành của hạ tầng đô thị.
