Tư vấn từ lớp 9 cần giúp học sinh hiểu mình
Tư vấn hướng nghiệp là quá trình giúp học sinh nhận diện năng lực, sở thích và hoàn cảnh của mình, rồi đối chiếu chúng với các con đường học tập và nghề nghiệp cụ thể. Vì vậy, chọn trường lớp 9 không nên chỉ là cuộc chạy đua vào lớp 10, mà cần bắt đầu bằng việc tìm hiểu lựa chọn nào phù hợp và vì sao. Tại TP.HCM, Trường Tiểu học, THCS và THPT Ngô Chí Quốc chủ động tư vấn sớm cho học sinh lớp 9, kết nối các em với trường THPT và cơ sở giáo dục nghề nghiệp để tìm hiểu chương trình, tổ hợp môn và môi trường học tập. Đây là hướng đi đáng làm rộng hơn: học sinh và phụ huynh cần thông tin đủ cụ thể để cân nhắc nhiều lộ trình, thay vì mặc định chỉ có một lựa chọn sau THCS.
Từ năm học 2026-2027, Sở Giáo dục và Đào tạo TP.HCM yêu cầu các trường THPT lập tổ tư vấn, phối hợp với trường THCS để hỗ trợ học sinh lớp 9 tìm hiểu trường và đăng ký nguyện vọng. Yêu cầu này có cơ sở thực tế: mỗi trường có thế mạnh giảng dạy và cách tổ chức tổ hợp môn riêng, trong khi học sinh THPT phải chọn bốn môn trong danh sách môn tự chọn. Tư vấn chỉ có ích khi đi trước thời điểm đăng ký, giúp các em so sánh chương trình và điều kiện học tập, chứ không dừng ở việc phổ biến thông tin tuyển sinh.
Trải nghiệm thực tế biến thông tin thành lựa chọn
Điểm mạnh trong cách làm ở TP.HCM là đưa học sinh đến gần môi trường học thật. Các em có thể tham quan trường, tìm hiểu cơ sở vật chất, tổ hợp môn và phương pháp dạy học trước khi quyết định. Trường Ngô Chí Quốc cũng kết nối với các cơ sở đào tạo nghề, giúp học sinh biết thêm những hướng đi sau THCS thay vì chỉ nhìn vào kỳ thi lớp 10. Trải nghiệm nghề có thể giúp việc tự đánh giá bớt trừu tượng. Trong sáu tuần, tương đương 24 buổi, học sinh từng thử các lĩnh vực như pha chế, chăm sóc sắc đẹp, đồ họa máy tính và thiết kế thời trang. Đây không phải cách buộc các em chốt nghề từ sớm; giá trị nằm ở việc cho các em thử, nhận ra điều mình thích hoặc không phù hợp, rồi đặt câu hỏi đúng hơn khi chọn nơi học tiếp.
Tư vấn chọn trường và giới thiệu đào tạo nghề có chung mục tiêu: giúp học sinh đối chiếu năng lực, sở thích, hoàn cảnh với nội dung đào tạo và triển vọng sau học tập. Nếu nghề chỉ được nhắc như phương án dự phòng cho người không vào được THPT, phân luồng học sinh khó trở thành lựa chọn có chủ đích. Cần xem đào tạo nghề là một lộ trình phát triển kỹ năng, có thể nối tiếp đến việc làm hoặc học lên, phù hợp với từng em chứ không phải thước đo thành bại.
An Giang cần nối hướng nghiệp với nhu cầu việc làm
An Giang cho thấy vì sao tăng cường tư vấn là chưa đủ nếu định kiến xã hội vẫn nghiêng về con đường THPT rồi đại học. Năm học 2025-2026, tỉnh có 52.064 học sinh lớp 9; 47.750 em đăng ký dự thi vào lớp 10 trường THPT, tương đương 91,71%, trong khi hơn 35.000 em dự kiến được nhận vào trường THPT công lập. Khoảng cách giữa số đăng ký và số trúng tuyển khiến việc giúp học sinh hiểu các lựa chọn khác càng cần được làm sớm, rõ ràng và không mang tâm thế áp đặt. Từ năm học 2026-2027, An Giang định hướng công tác hướng nghiệp và phân luồng theo Thông tư 16/2026/TT-BGDĐT. Tỉnh đặt mục tiêu xây dựng mạng lưới kết nối trường THPT, cơ sở đào tạo nghề, đại học và doanh nghiệp, đồng thời chuyển từ nghe giới thiệu sang trải nghiệm nghề thực tế. Đây là bước cần thiết bởi liên kết đào tạo với nơi sử dụng lao động và nhu cầu nhân lực địa phương còn cần được củng cố.
Hướng tư vấn cá nhân hóa cũng đáng chú ý: thay vì một thông điệp chung cho tất cả, mỗi học sinh được hỗ trợ dựa trên năng lực, sở thích, điều kiện gia đình và nhu cầu xã hội. Nền tảng hướng nghiệp số và ứng dụng trí tuệ nhân tạo đang được phát triển để hỗ trợ tự đánh giá, khám phá nghề và lập kế hoạch học tập riêng. Công cụ có thể mở rộng khả năng tiếp cận thông tin, nhưng không thay thế đối thoại với gia đình, nhà trường và cơ sở đào tạo, nhất là khi học sinh cần hiểu rõ điều kiện học và đường đi sau tốt nghiệp.
Đo hiệu quả bằng con đường sau khi học
Một chính sách phân luồng không thể được đánh giá chỉ bằng số em vào THPT hay số em đăng ký học nghề. Điều quan trọng hơn là các em có theo học được, hoàn thành chương trình, tìm được việc làm, có thu nhập và tiếp tục học lên khi muốn hay không. An Giang dự kiến xây dựng hệ thống dữ liệu và bản đồ hướng nghiệp gắn với nhu cầu nhân lực giai đoạn 2026-2030, đồng thời nhấn mạnh việc theo dõi kết quả học tập và việc làm sau một đến ba năm. Đó là phép thử cần thiết cho cả tư vấn ở TP.HCM lẫn các nỗ lực đổi mới tại An Giang. Khi thông tin về trường, trải nghiệm nghề và cơ hội tiếp tục học được đặt cạnh nhau, học sinh có thể chọn lộ trình bằng hiểu biết thay vì áp lực. Kết luận nên rõ ràng: hướng nghiệp từ lớp 9 chỉ có ý nghĩa khi mở được nhiều cánh cửa, giúp mỗi em tìm đúng con đường học tập và nghề nghiệp cho mình.
