Bay được chưa có nghĩa là bán được
Kinh tế tầm thấp là hoạt động tạo giá trị từ việc khai thác không gian gần mặt đất bằng phương tiện bay, hạ tầng và dịch vụ liên quan, trong đó UAV có thể hỗ trợ vận chuyển, sản xuất và giám sát. Điểm nghẽn của doanh nghiệp UAV hiện nay không nằm ở việc chứng minh một thiết bị có thể cất cánh, mà ở chỗ chứng minh nó an toàn, hữu ích và có khách hàng sẵn sàng trả tiền.
Tại phiên thảo luận về các ngành kinh tế mới trong khuôn khổ AEF 2026, bà Nguyễn Thị Hải Hằng, nguyên Giám đốc Học viện Hàng không Việt Nam, nhận định nhiều doanh nghiệp và startup đã nghiên cứu, cải tiến UAV nhưng vẫn khó triển khai thực tế, nhất là khi thử nghiệm và mở rộng dịch vụ. Bà cũng cảnh báo một số cuộc thử nghiệm UAV mới dừng ở mức biểu diễn công nghệ, chưa tạo điều kiện đánh giá khả năng kinh doanh.
Đây là khác biệt căn bản giữa trình diễn kỹ thuật và thương mại hóa UAV. Một chuyến bay thành công trong môi trường kiểm soát chưa chứng minh được rằng thiết bị đáp ứng yêu cầu an toàn ngoài thực địa, vận hành ổn định hay cạnh tranh được với phương thức hiện có. Doanh nghiệp phải chứng minh công nghệ an toàn, hiệu quả để tạo niềm tin với cơ quan quản lý và người sử dụng.
Sandbox phải là cầu nối, không phải sân khấu
Quản lý chặt hoạt động bay là cần thiết để bảo vệ quốc phòng, an ninh và an toàn hàng không. Nhưng nếu thử nghiệm chỉ cho phép những chuyến bay ngắn, ít rủi ro và không gắn với bài toán vận hành thật, doanh nghiệp sẽ không có đủ dữ liệu để chứng minh hiệu quả hay cơ quan quản lý có căn cứ hoàn thiện quy định. Cơ chế thử nghiệm có kiểm soát vì vậy cần được thiết kế như một bước chuyển tiếp có mục tiêu, không phải sự nới lỏng vô thời hạn.
Điện Biên là địa phương đầu tiên thí điểm phát triển kinh tế tầm thấp; ngày 25/7/2026, tỉnh ban hành đề án sandbox ứng dụng UAV trong 24 tháng tại 9 khu vực, dự kiến khoảng 6.000 chuyến bay và đặt mục tiêu an toàn trên 99%. Từ ngày 15/9, địa phương đã thực hiện 118 chuyến vận chuyển cà phê tại xã Mường Ảng, với tải trọng 50 kg mỗi chuyến. Những con số này có ý nghĩa khi chúng giúp kiểm tra dịch vụ trong bối cảnh cụ thể, thay vì chỉ chứng minh máy bay có thể hoạt động.
Sandbox cần gắn thử nghiệm UAV với tiêu chí đo lường rủi ro, chi phí vận hành, độ tin cậy và khả năng tích hợp vào mạng lưới logistics. Khi kết quả được ghi nhận minh bạch, cơ quan chức năng có thể điều chỉnh quy trình cấp phép, tiêu chuẩn kỹ thuật và giám sát dựa trên bằng chứng. Nếu thiếu lộ trình ấy, các chuyến bay thử sẽ kết thúc mà không mở đường cho dịch vụ.
Chọn nhu cầu thật, đừng chạy theo phong trào
Cơ hội của kinh tế tầm thấp không đồng nghĩa mọi ứng dụng UAV đều có thị trường. Ở Đồng bằng sông Cửu Long, người dân đã dùng thiết bị bay để gieo hạt, phun thuốc bảo vệ thực vật và phục vụ sản xuất; tại địa hình khó tiếp cận, UAV còn có thể hỗ trợ vận chuyển hàng hóa, vật tư y tế và giám sát tài nguyên. Đây là những bài toán cụ thể, nơi tốc độ, địa hình hoặc khả năng tiếp cận có thể khiến phương thức truyền thống kém phù hợp.
Ngược lại, đầu tư chỉ vì UAV đang là xu hướng dễ tạo ra thiết bị thiếu khách hàng và doanh nghiệp thiếu đường sống. Trước khi phát triển sản phẩm, cần xác định ai sử dụng, họ cần giải quyết việc gì và dịch vụ có hiệu quả hơn cách làm hiện tại hay không. Hiệu quả còn phụ thuộc vào chi phí vận hành, điều kiện khai thác, khả năng kết nối với logistics hiện hữu và nhu cầu thực tế.
Ngày 28/9/2026, Bộ Chính trị ban hành Kết luận 99-KL/TW, xác định không gian tầm thấp là tài nguyên quốc gia và không gian phát triển mới. Định hướng đến năm 2045 đặt kỳ vọng lĩnh vực này đóng góp khoảng 1,5% GDP; trước mắt, mục tiêu đến năm 2030 là vận hành ba khu thử nghiệm bay cấp quốc gia và ít nhất một trung tâm nghiên cứu, thử nghiệm UAV. Quy mô kỳ vọng càng lớn thì càng cần chọn đúng thị trường, không chạy theo số lượng dự án.
Chính sách phải giúp doanh nghiệp bước ra thị trường
Doanh nghiệp trong nước có nền tảng từ công nghiệp phụ trợ, sản xuất ô tô, điện tử, phần mềm và ứng dụng trí tuệ nhân tạo, nhưng lợi thế đó chưa tự chuyển thành năng lực làm chủ công nghệ hay sản phẩm cạnh tranh. Muốn thương mại hóa UAV, cần đầu tư nghiên cứu dài hạn, hỗ trợ đúng doanh nghiệp có năng lực và tạo môi trường thử nghiệm đủ gần với điều kiện khai thác thật. Hỗ trợ dàn trải hoặc phát động dự án theo phong trào không giải quyết được khâu thiếu khách hàng.
Nhà nước cũng có thể tạo thị trường ban đầu bằng cách đặt hàng dịch vụ theo kết quả, đồng thời thiết kế sandbox gắn với lộ trình thương mại hóa. Cách làm này vừa giúp doanh nghiệp có cơ hội kiểm chứng mô hình, vừa buộc dự án chứng minh giá trị thay vì chỉ báo cáo số chuyến bay. Song song đó, cần hoàn thiện phối hợp liên ngành, cấp phép, giám sát hoạt động bay, tiêu chuẩn kỹ thuật và hạ tầng quản lý không lưu tầm thấp.
Kết luận 99-KL/TW đặt ra tầm nhìn, còn các chuyến thử nghiệm phải biến tầm nhìn ấy thành năng lực cung cấp dịch vụ an toàn, hiệu quả. Muốn vậy, chính sách cần mở không gian có kiểm soát để doanh nghiệp học từ thực tế, nhưng chỉ nên mở rộng những ứng dụng có nhu cầu và kết quả đo được. Thước đo thành công không phải UAV đã bay bao nhiêu lần, mà là liệu nó có giải quyết được vấn đề và duy trì được một hoạt động kinh tế hay không.
