Từ giảng đường Hà Nội đến trái tim máy tính lượng tử MosaiQ
Câu chuyện của tiến sĩ Âu Thị Hường là hành trình một nhà khoa học Việt Nam bước từ giảng đường Vật lý ở Hà Nội vào trung tâm công nghệ lượng tử Pháp, làm chủ chip lượng tử quang học và quản lý sản xuất linh kiện cốt lõi cho máy tính lượng tử MosaiQ, qua đó cho thấy con đường hiện thực để chuyển đổi tri thức hàn lâm thành công nghệ công nghiệp có giá trị toàn cầu.
Điểm đáng nói nhất ở Hường không phải một phát minh đơn lẻ, mà là quyết định dám bước ra khỏi vùng an toàn. Rời Viện Ứng dụng Công nghệ (NACENTECH) sang Pháp làm nghiên cứu sinh, cô từng là sinh viên Khoa Vật lý tại Hà Nội, nay giữ vị trí Giám đốc phụ trách sản xuất nguồn bán dẫn tại Quandela, chịu trách nhiệm phát triển và sản xuất nguồn photon đơn bán dẫn – công nghệ nền tảng của máy tính lượng tử quang học. Việc một nhà khoa học Việt nắm giữ “trái tim” của hệ thống MosaiQ cho thấy năng lực của người Việt không hề thua kém, nếu được đặt đúng vào những bài toán công nghệ lõi.
Trong tay Hường là linh kiện kích thước vài micromet, nhỏ hơn nhiều so với đường kính một sợi tóc, chứa các cấu trúc bán dẫn được thiết kế ở thang nanomet. Đó không chỉ là một chi tiết kỹ thuật, mà là biểu tượng cho bước chuyển từ người yêu thích vật lý sang người trực tiếp định hình thế hệ chip lượng tử mới. Khi một nhà khoa học Việt đứng sau công nghệ nền tảng của MosaiQ, câu hỏi không còn là “chúng ta có làm được không”, mà là “chúng ta có dám chọn con đường khó này hay không”.
Làm chủ phần cứng sâu: khác biệt giữa phòng thí nghiệm và nhà máy
Nếu chỉ nhìn máy tính lượng tử như một cỗ máy kỳ ảo, ta sẽ bỏ qua phần khó nhất: biến một thí nghiệm tinh tế thành dây chuyền sản xuất ổn định. Với công nghệ lượng tử, các thiết bị rất nhạy với những thay đổi nhỏ của môi trường, nên bài toán không chỉ là tạo ra linh kiện “đỉnh” trong một lần đo, mà là lặp lại chất lượng đó trên hàng trăm, hàng triệu sản phẩm trong điều kiện vận hành thực tế. Chính ở khoảng cách này, vai trò của những người như Âu Thị Hường trở nên quyết định.
Trong nghiên cứu hàn lâm, một kết quả xuất sắc đã đủ để có bài báo; trong công nghiệp, nó chỉ là điểm khởi đầu. Hường nhấn mạnh sự khác biệt nằm ở tư duy về “sự ổn định”: phải hiểu và kiểm soát mọi yếu tố ảnh hưởng đến độ tin cậy theo thời gian. Từ 2022 đến 2025, dây chuyền do cô phụ trách đã nâng hiệu suất thu nhận photon từ 25% lên 80%, độ sáng đầu ra sợi quang từ 5% lên 61% – những con số cho thấy tri thức hàn lâm chỉ có ý nghĩa khi được chuyển hóa thành quy trình lặp lại được.
Đằng sau bước nhảy vọt đó là nhiều năm tối ưu vật liệu, thay đổi thiết kế quang học, cải tiến quy trình phòng sạch và phân tích hàng trăm kết quả thử nghiệm chưa đạt kỳ vọng. Đây chính là “phần cứng sâu” mà Việt Nam thường bỏ qua khi nói về công nghệ: không phải vài slide chiến lược, mà là năng lực kiên trì giải quyết từng mắt xích nhỏ, từ chấm lượng tử đến ống dẫn sóng, cho tới khi chip lượng tử đủ ổn định để bước ra thị trường.
MosaiQ và bước mở cửa đầu tiên của Việt Nam vào thế giới lượng tử
Hành trình cá nhân của một nhà khoa học Việt chỉ thực sự có ý nghĩa khi nối được với hệ sinh thái trong nước. Ngày 21/10, tại TP.HCM, thông tin về chương trình triển khai máy tính lượng tử đầu tiên tại một cơ sở giáo dục đại học ở Việt Nam được công bố trong khuôn khổ hợp tác chiến lược giữa công ty công nghệ Quanova và hãng điện toán lượng tử Quandela của Pháp. Thiết bị được lựa chọn là MosaiQ – dòng máy tính lượng tử sử dụng hạt ánh sáng do Quandela phát triển, dựa trên nền tảng quang tử học (photonics).
MosaiQ xử lý thông tin qua các photon, giúp hệ thống kết nối tự nhiên, dễ mở rộng và ít tiêu tốn năng lượng làm lạnh sâu, nhờ đó có kích thước tiêu chuẩn, tương thích với hạ tầng phòng máy của các trung tâm dữ liệu thông thường thay vì đòi hỏi điều kiện phòng thí nghiệm đặc thù. Nói cách khác, đây là thế hệ máy tính lượng tử được thiết kế để bước ra khỏi phòng lab – đúng tinh thần mà Hường theo đuổi khi đưa công nghệ lõi vào dây chuyền công nghiệp.
Điều đáng chú ý là chương trình không dừng ở việc mang một cỗ máy về trưng bày. Nó bao gồm đào tạo giảng viên, xây dựng chương trình học chuyên biệt, cung cấp bộ công cụ phần mềm, hỗ trợ thành lập Trung tâm Trải nghiệm lượng tử, chương trình lưu trú dành cho nhà đổi mới lượng tử, cùng các sự kiện công nghệ và hackathon để thúc đẩy thực hành, trao đổi kiến thức và phát triển ứng dụng. Nếu Việt Nam chỉ “sở hữu” máy tính lượng tử trên giấy mà không tạo ra cộng đồng biết dùng, biết phát triển chip lượng tử và thuật toán, chúng ta sẽ bỏ lỡ cơ hội mà chính người Việt như Hường đang mở ra.
Hợp tác Pháp–Việt: từ biểu tượng tin cậy đến chiến lược công nghệ
Khi Tổng lãnh sự Pháp tại TP.HCM khẳng định việc Quandela cam kết đưa máy tính lượng tử đến Việt Nam là biểu tượng cho sự tin cậy giữa hai nước trong phát triển các công nghệ tương lai, ta dễ coi đó là một phát biểu ngoại giao. Nhưng nếu nhìn vào việc một nhà khoa học Việt đang giữ vai trò giám đốc sản xuất nguồn bán dẫn tại chính công ty này, ta sẽ thấy hợp tác Pháp–Việt trong công nghệ lượng tử đã có “chất” chứ không chỉ là “hình”.
Tại châu Âu, Quandela cùng các đối tác viễn thông và tài chính như Orange, Crédit Agricole hay OVHcloud đã tích hợp lớp xử lý lượng tử để phát hiện mã độc, ngăn chặn gian lận thanh toán và sinh mã ngẫu nhiên bảo vệ máy chủ đám mây. Nghĩa là công nghệ lượng tử Pháp đã bước vào bài toán thực tế, không còn là trò chơi trong phòng thí nghiệm. Khi Việt Nam tham gia từ sớm, chúng ta có cơ hội học cách đưa máy tính lượng tử vào các ngành như an ninh mạng, tài chính, logistics – thay vì chỉ đứng ngoài quan sát.
Chính Hường cũng nhấn mạnh: với công nghệ lượng tử hay bán dẫn, Việt Nam có thể bắt đầu từ việc đào tạo bài bản, tạo điều kiện cho sinh viên tiếp cận công cụ tính toán và triển khai các nhóm thực nghiệm chuyên sâu; từng bước làm chủ từng phần của công nghệ lõi là con đường bền vững nhất để tham gia sâu vào chuỗi giá trị toàn cầu. Hợp tác Pháp–Việt vì thế không nên được hiểu là “nhận máy về dùng”, mà là cùng xây dựng năng lực nội sinh, nơi nhà khoa học Việt không chỉ là người tiếp nhận mà là người đồng kiến tạo.
Bài học từ Âu Thị Hường: dám chọn con đường khó của công nghệ lõi
Hành trình từ sinh viên Vật lý Hà Nội đến quản lý sản xuất chip lượng tử ở Pháp của Âu Thị Hường cho thấy một điều rõ ràng: nếu Việt Nam muốn có tiếng nói trong cuộc chơi máy tính lượng tử, chúng ta phải chấp nhận đầu tư vào con đường khó nhất – làm chủ công nghệ lõi, từ chip lượng tử đến dây chuyền sản xuất. Một kết quả nghiên cứu không chỉ để “cho đẹp hồ sơ”, mà phải được nhìn như nền tảng cho công nghệ mới, sản phẩm đột phá và những cơ hội phát triển chưa nhìn thấy hết.
Đóng góp cho đất nước, như Hường chia sẻ, không chỉ đo bằng việc có trở về định cư hay không, mà còn ở chuyển giao tri thức, đào tạo nhân lực và kết nối chuỗi cung ứng. Trong bối cảnh MosaiQ chuẩn bị hiện diện tại một trường đại học Việt Nam, câu hỏi không phải là “chúng ta có máy tính lượng tử chưa”, mà là “chúng ta có bao nhiêu người dám đi hết con đường từ phòng thí nghiệm đến nhà máy như Hường”. Nếu thế hệ trẻ coi công nghệ lượng tử là cơ hội nghề nghiệp thực tế, chứ không phải khái niệm xa vời, Việt Nam hoàn toàn có thể trở thành điểm sáng mới trong bản đồ lượng tử toàn cầu.
Cuối cùng, câu chuyện của một nhà khoa học Việt trong công nghệ lượng tử Pháp nhắc chúng ta rằng tài năng không thiếu, điều thiếu là tầm nhìn và sự kiên trì. Máy tính lượng tử, chip lượng tử hay bất kỳ công nghệ sâu nào đều đòi hỏi hàng năm trời mày mò trong phòng sạch, chấp nhận thất bại liên tiếp. Nhưng chính ở những nơi ít người muốn bước vào đó, cơ hội tạo ra giá trị lớn nhất lại xuất hiện. Nếu muốn đi xa, Việt Nam phải khuyến khích nhiều hơn những lựa chọn như của Âu Thị Hường: dám chọn con đường khó, nhưng có khả năng thay đổi vị thế công nghệ của cả một quốc gia.
