El Niño biến nguy cơ thiếu nước thành bài toán cấp bách
El Niño là hiện tượng khí hậu làm ấm bất thường mặt nước biển ở vùng xích đạo Thái Bình Dương, có thể làm xáo trộn thời tiết và khiến nhiều nơi đối mặt với nắng nóng, hạn hán, thiếu nước và xâm nhập mặn.
Với El Niño Việt Nam, điều đáng lo không chỉ là mùa khô kéo dài mà còn là những diễn biến cực đoan khó lường, gồm cả mưa lớn và lũ. Dự báo hiện tượng này duy trì cường độ mạnh trong những tháng cuối năm 2026 và đầu năm 2027, có thể kéo dài đến đầu mùa hè 2027; nguy cơ vì thế vượt khỏi phạm vi một đợt thiếu nước ngắn hạn. Báo cáo của Bộ Nông nghiệp và Môi trường được nêu trong Chỉ thị 39/CT-TTg cảnh báo nắng nóng, hạn hán, thiếu nước, xâm nhập mặn và cháy rừng có thể gia tăng.
Ngày 30/10/2026, Phó Thủ tướng Hồ Quốc Dũng ký ban hành Chỉ thị 39/CT-TTg, yêu cầu bộ, ngành và địa phương chủ động xây dựng, triển khai phương án từ sớm, phù hợp diễn biến thực tế và điều kiện từng địa bàn. Đây là hướng đi đúng: ứng phó không thể chờ đến khi vòi nước cạn hay mặn đã lấn sâu. Nhưng chỉ đạo quốc gia chỉ phát huy tác dụng khi được chuyển thành kế hoạch cụ thể, có người chịu trách nhiệm và nguồn lực sẵn sàng ở từng địa phương.
Cà Mau phải giữ ngọt trước khi nước mặn áp sát
Cà Mau nằm ở cuối nguồn sông Mekong, không có nguồn nước ngọt bổ sung đáng kể trong mùa khô. Khi nước từ thượng nguồn giảm và nắng nóng kéo dài, những khu vực xa nguồn ngọt, vùng giáp ranh mặn – ngọt và nơi phụ thuộc vào kênh rạch dễ bị tổn thương. Vì vậy, hạn mặn Cà Mau không chỉ là vấn đề của sản xuất nông nghiệp: thiếu nước sinh hoạt có thể tác động trực tiếp đến các hộ dân ở cuối tuyến cấp nước.
Ngày 24/10, Trung tâm Quản lý khai thác công trình thủy lợi Cà Mau cho biết đã xây dựng phương án điều tiết nước, tích trữ nước ngọt và vận hành linh hoạt công trình thủy lợi để bảo vệ vùng ngọt hóa, phục vụ sản xuất trong mùa khô 2026–2027. Tại các tiểu vùng 6 và 7 ở Bắc Cà Mau, kế hoạch tận dụng nước mưa, đóng cống để giữ nước và duy trì mực nước hệ thống khoảng 0,5 m. Nếu mực nước phía trong tăng cao, đơn vị quản lý sẽ tiêu nước, vận hành trạm bơm để hạn chế ngập úng.
Nguy cơ hạn hán, thiếu nước và xâm nhập mặn được nhận diện có thể xuất hiện từ tháng 11/2026, kéo dài đến khoảng tháng 5/2027. Khoảng thời gian này khiến việc tích trữ nước ngọt trước khi mùa mưa kết thúc trở thành ưu tiên thiết thực, chứ không phải thao tác dự phòng trên giấy. Giữ nước trong hệ thống cũng cần đi cùng điều tiết linh hoạt: tích càng nhiều càng tốt không thể thay thế việc quản lý mực nước để bảo vệ cả sinh hoạt lẫn sản xuất.
Kịch bản khẩn cấp phải đưa nước đến tận khu dân cư
Cà Mau xây dựng ba kịch bản dựa trên ranh giới mặn 4‰ và mức thiếu hụt nước ngọt so với trung bình nhiều năm. Khi mặn lấn vào nội đồng dưới 25 km và nguồn nước cơ bản đáp ứng nhu cầu, trọng tâm là theo dõi, cảnh báo, tiết kiệm nước và đề phòng thiếu hụt cục bộ. Nếu ranh giới mặn đạt 25–50 km, nguồn ngọt thiếu 30–50%, tỉnh tăng điều tiết, trữ nước và ưu tiên sinh hoạt cùng vùng sản xuất trọng điểm. Ở tình huống nghiêm trọng, mặn xâm nhập 50–90 km và nguồn ngọt thiếu trên 50%, tỉnh kích hoạt biện pháp khẩn cấp.
Kịch bản xấu nhất cần nhiều hơn việc đóng cống: tỉnh dự kiến huy động, điều phối nguồn nước dự phòng, đắp đập tạm để trữ nước ngọt và khoanh vùng bảo vệ diện tích sản xuất có nguy cơ thiệt hại cao. Với các xã Biển Bạch, Khánh Lâm, Khánh An, Nguyễn Phích và khu dân cư từng thiếu nước, kế hoạch ưu tiên bảo đảm nguồn nước sinh hoạt. Khi thiếu hụt nghiêm trọng, sà lan, xe bồn và phương tiện phù hợp sẽ vận chuyển nước đến các điểm cấp tập trung hoặc trạm cấp nước lưu động.
Đây là phần quyết định kế hoạch có đến được với người dân hay không. Rà soát trước hộ có nguy cơ thiếu nước, khả năng trữ nước và phương tiện vận chuyển sẽ giúp địa phương tránh lúng túng khi nguồn cấp chính suy giảm. Người dân cũng được khuyến khích chuẩn bị dụng cụ chứa nước trước khi mùa mưa kết thúc và sử dụng tiết kiệm. Những biện pháp ấy không thay thế trách nhiệm cung ứng công, nhưng giúp tạo khoảng đệm khi hạn mặn đến sớm hoặc vượt dự báo.
Từ chỉ đạo đến năng lực ứng phó thực tế
Chỉ thị của Chính phủ yêu cầu rà soát kịch bản theo tình hình nguồn nước, xác định địa bàn và nhóm dân cư chịu rủi ro, chuẩn bị nguồn cấp dự phòng và phân công trách nhiệm đến cấp xã. Với Cà Mau, ưu tiên hợp lý là nối liền ba khâu: giữ nước khi còn nguồn, kiểm soát mặn khi ranh giới dịch chuyển và chuyển nước đến hộ dân khi hệ thống thông thường không đáp ứng.
Điểm đáng lưu ý là địa phương không chỉ đối mặt với thiếu nước. Ở vùng ngọt hóa, nếu tích trữ mà không điều tiết theo diễn biến thời tiết, mực nước tăng cao cũng có thể gây ngập úng; vì vậy kế hoạch còn tính đến tiêu nước và vận hành trạm bơm để bảo vệ sinh kế. Cách ứng phó có hiệu quả phải cân bằng giữa giữ ngọt và tháo nước, đồng thời đặt nước sinh hoạt, y tế và các nhu cầu thiết yếu lên trước.
Mùa khô 2027 sẽ là phép thử cho khả năng biến dự báo thành hành động sớm: công trình có vận hành kịp không, điểm cấp nước có đến đúng nơi thiếu hụt không, và các kịch bản có được cập nhật theo độ mặn thực tế không. Cà Mau đã chuẩn bị những cấu phần quan trọng, từ tích trữ đến xe bồn và sà lan. Thước đo cuối cùng không phải số lượng phương án được ban hành, mà là người dân có nước an toàn khi hạn mặn tới.
