Biết tác hại là bước đầu, luyện cách ứng phó mới là đích đến
Kỹ năng từ chối thuốc lá là khả năng nhận diện lời mời hoặc sức ép, đưa ra câu trả lời dứt khoát và chọn cách rời khỏi tình huống nguy cơ mà không đánh đổi sức khỏe để được chấp nhận. Vì vậy, giáo dục phòng chống thuốc lá trong trường học cần vượt khỏi việc truyền đạt thông tin: học sinh phải được thực hành cách ứng phó.
Chiều 27/10, Sở Giáo dục và Đào tạo Nghệ An phối hợp với Báo Tiền Phong tổ chức diễn đàn “Nói không với thuốc lá, thuốc lá điện tử và chất gây nghiện mới” tại Trường THPT Lê Viết Thuật. Hơn 1.000 học sinh tham dự trực tiếp; chương trình cũng được phát trực tuyến đến nhiều trường THPT trong tỉnh. Hỏi đáp, tranh biện và chia sẻ chuyên môn giúp biến cảnh báo thành cuộc trao đổi để học sinh tự đánh giá lựa chọn của mình. Đó là hướng đi đáng làm rộng hơn: kiến thức chỉ có tác dụng khi người học biết vận dụng trước cám dỗ.
Nguy cơ đã ở gần môi trường học đường
Lý do phải hành động sớm không nằm ở nỗi lo chung chung. Lãnh đạo ngành giáo dục Nghệ An cảnh báo việc sử dụng thuốc lá, đặc biệt là thuốc lá điện tử và các chất gây nghiện mới, có xu hướng trẻ hóa; sản phẩm đã len lỏi vào trường học. Tâm lý tò mò, mong muốn khẳng định bản thân và việc mạng xã hội khiến thông tin, mua bán dễ tiếp cận hơn làm tăng rủi ro với thanh thiếu niên.
Quy mô tác hại cũng không thể xem nhẹ: theo Tổ chức Y tế Thế giới, thuốc lá gây hơn 8 triệu ca tử vong mỗi năm trên toàn cầu, trong đó khoảng 1,3 triệu người không hút thuốc tử vong do hít khói thuốc thụ động; tại Việt Nam, số tử vong liên quan đến thuốc lá được ước tính vượt 100.000 ca mỗi năm. Những con số ấy cho thấy truyền thông không nên chỉ nhắm vào người hút, mà cần làm rõ ảnh hưởng đến gia đình và cộng đồng.
Tập phản ứng trước sức ép, không chỉ học thuộc lời cảnh báo
Một bài học về thuốc lá sẽ thiếu phần thiết yếu nếu chỉ liệt kê bệnh tật. Chương trình tại Trường THPT Lê Quý Đôn ở Thành phố Hồ Chí Minh giúp học sinh nhận diện cách tiếp thị gây hiểu lầm, hiểu nguy cơ lệ thuộc nicotine và thực hành từ chối sức ép từ bạn bè qua hoạt động tương tác. Hình thức này cần được duy trì bởi khả năng nói “không” thường đòi hỏi luyện tập, không tự xuất hiện sau một buổi nghe giảng.
Từ chối có thể bắt đầu bằng câu ngắn, rõ ràng; sau đó chuyển sang hoạt động khác hoặc tìm người lớn đáng tin cậy nếu sức ép tiếp diễn. Đây là cách tiếp cận kỹ năng thực tế, không phải lời hứa rằng học sinh sẽ luôn dễ dàng thoát khỏi mọi tình huống. Nhà báo Nguyễn Ngọc Tiến cũng khuyến khích các em chọn lối sống lành mạnh, giải tỏa áp lực bằng thể thao, nghệ thuật và chia sẻ với gia đình, thầy cô.
Nhà trường, gia đình và cộng đồng phải cùng giữ lời nói không
Truyền thông trong trường học cần nói rõ tác hại của thuốc lá điếu, thuốc lá điện tử và thuốc lá nung nóng, đồng thời chỉ ra cách bảo vệ sức khỏe bản thân, gia đình và cộng đồng. Một chương trình tại Trường THPT Lê Quý Đôn kết hợp thông tin thực tế với hoạt động tương tác để giúp học sinh chủ động phòng tránh. Giá trị của thông điệp sẽ hạn chế nếu môi trường xung quanh vẫn để việc tàng trữ, mua bán hay sử dụng sản phẩm diễn ra không được ngăn chặn.
Sau diễn đàn ở Nghệ An, ngành giáo dục đề nghị lồng ghép nội dung phòng, chống tác hại thuốc lá vào bài giảng và hoạt động ngoại khóa; xây dựng môi trường không khói thuốc, tăng cường phát hiện vi phạm và phối hợp với gia đình, lực lượng chức năng. Đó là phần tiếp nối cần thiết: nhà trường tạo cơ hội luyện kỹ năng, còn người lớn duy trì môi trường an toàn. Học sinh sẽ có thêm cơ sở để lựa chọn lối sống lành mạnh thay vì thử một sản phẩm gây nghiện.
Kết luận, diễn đàn chỉ tạo được thay đổi bền vững khi kiến thức đi cùng thực hành và trách nhiệm chung. Muốn học sinh đủ bản lĩnh từ chối thuốc lá, trường học phải giúp các em nhận diện nguy cơ, nói lời từ chối rõ ràng và biết tìm sự hỗ trợ khi cần.
