Từ tham gia chuỗi đến tạo ra giá trị
Chuỗi giá trị toàn cầu là mạng lưới xuyên biên giới trong đó các nền kinh tế, doanh nghiệp và người lao động cùng đảm nhiệm những công đoạn từ thiết kế, sản xuất đến phân phối sản phẩm. Muốn nâng vị thế trong mạng lưới ấy, Việt Nam và ASEAN cần làm nhiều hơn việc cung cấp lao động hay lắp ráp: phải tăng năng lực công nghệ, kết nối sản xuất và giữ lại nhiều giá trị hơn trong khu vực. Sáng 27/10 tại TP. Hồ Chí Minh, phiên thảo luận “Định vị lại Việt Nam - ASEAN trong chuỗi giá trị toàn cầu” thuộc Diễn đàn Kinh tế Mùa thu 2026 đã tập trung vào năng lực cạnh tranh, trí tuệ nhân tạo và hợp tác khu vực. Đây là cuộc trao đổi đúng lúc. Cạnh tranh chiến lược, xung đột địa chính trị và phân mảnh kinh tế đang thúc đẩy các nước sắp xếp lại chuỗi cung ứng, tìm kiếm đối tác đáng tin cậy. Hội nhập vì thế không thể chỉ đo bằng số hiệp định hay dòng vốn thu hút; điều quan trọng hơn là doanh nghiệp trong nước có thể đảm nhận công đoạn giá trị cao đến đâu.
Nhà cung ứng là phép thử của năng lực cạnh tranh
Thách thức lớn của hợp tác Việt Nam ASEAN nằm ở khả năng chuyển kết nối khu vực thành đơn hàng, tiêu chuẩn và năng lực sản xuất cụ thể. Diễn đàn nêu những rào cản như thủ tục thương mại, chứng nhận, truy xuất nguồn gốc và logistics; các doanh nghiệp nhỏ và vừa thường gặp hạn chế về vốn cũng như khả năng đáp ứng yêu cầu đối tác. Nếu thiếu mạng lưới cung ứng nội địa đủ sức cạnh tranh, cơ hội đầu tư có thể dừng ở khâu lắp ráp và ít lan tỏa sang doanh nghiệp bản địa. Định hướng cần thiết là phát triển công nghiệp hỗ trợ, công nghệ, thiết kế, chế biến sâu và thương hiệu, thay vì dựa quá lâu vào lợi thế sản xuất giản đơn. Nhà cung ứng ASEAN muốn tham gia sâu hơn cần được hỗ trợ đáp ứng chuẩn quốc tế, nâng quản trị, tiếp cận hạ tầng số, logistics và nghiên cứu phát triển. Ở cấp khu vực, triển khai ATIGA nâng cấp, thúc đẩy Hiệp định khung ASEAN về Kinh tế số, hài hòa tiêu chuẩn và kết nối logistics là những bước có thể giảm ma sát cho doanh nghiệp.
AI chỉ tạo giá trị khi người lao động được chuẩn bị
AI trong sản xuất có thể giúp cải thiện năng suất, tối ưu quy trình và mở ra sản phẩm, dịch vụ mới. Nhưng công nghệ không tự động nâng cấp vị trí của doanh nghiệp trong chuỗi toàn cầu: lợi ích phụ thuộc vào dữ liệu, nhân lực, mức độ phối hợp giữa doanh nghiệp với chính quyền và khả năng đưa công cụ vào nhu cầu thực tế. Diễn đàn đã bàn về AI cùng nguồn nhân lực ngành sản xuất, ứng dụng AI trong công nghiệp và năng lực chủ quyền AI. Tác động đến người lao động cũng không thể xem nhẹ. Theo Báo cáo Tương lai Việc làm 2025 của Diễn đàn Kinh tế Thế giới, đến năm 2030 dự kiến có 170 triệu việc làm mới, 92 triệu việc làm bị thay thế và 39% kỹ năng của người lao động sẽ thay đổi hoặc trở nên lạc hậu. Vì vậy, đầu tư AI phải đi cùng đào tạo lại, phát triển kỹ năng và cách triển khai lấy con người làm trung tâm. Nếu không, doanh nghiệp có thể mua công nghệ nhưng người lao động và nhà cung ứng nhỏ lại bị bỏ lại phía sau.
Từ lời mời đầu tư đến cam kết cùng kiến tạo
Thông điệp hợp tác sẽ có sức nặng hơn khi đối tác quốc tế cùng doanh nghiệp trong khu vực nghiên cứu công nghệ, phát triển sản phẩm và đào tạo nhân lực, thay vì chỉ khai thác thị trường hay nguồn lao động. Tại phiên trọng thể Diễn đàn Kinh tế Mùa thu diễn ra ngày 28/10 ở TP. Hồ Chí Minh, Thủ tướng Lê Minh Hưng nhấn mạnh hướng đi cùng đầu tư, cùng nghiên cứu và phát triển. Đây là cách tiếp cận đúng: vốn nước ngoài cần gắn với năng lực doanh nghiệp trong nước, còn tự chủ kinh tế phải đi cùng hợp tác quốc tế. Bước tiếp theo cần biến các đề xuất thành trách nhiệm và thời hạn rõ ràng. Thủ tướng cho biết Chính phủ sẽ xác định đầu mối xử lý từng đề xuất khả thi, xây dựng lộ trình cho dự án tiềm năng và giải quyết kịp thời vướng mắc chính đáng của doanh nghiệp. Việt Nam và ASEAN chỉ nâng được giá trị trong chuỗi toàn cầu nếu nhà cung ứng nội địa mạnh lên, kỹ năng lao động theo kịp công nghệ và liên kết khu vực tạo thuận lợi thực chất. Cùng kiến tạo giá trị không nên dừng ở khẩu hiệu; đó phải là tiêu chuẩn để đánh giá mỗi quan hệ đối tác.
