Nhân văn phải góp tiếng nói từ lúc công nghệ được thiết kế
Khoa học xã hội và nhân văn là những lĩnh vực nghiên cứu con người, văn hóa và cách xã hội vận hành, đồng thời cung cấp tri thức để định hướng phát triển và lựa chọn chính sách. Vì thế, trong thời đại AI, vai trò của ngành không nên dừng ở việc nhận xét hệ quả sau khi công nghệ đã phổ biến: nhân văn cần tham gia từ lúc xác định mục tiêu, nguyên tắc và cách ứng dụng công nghệ.
Đó là vấn đề trung tâm của Đối thoại khoa học quốc tế về khoa học xã hội và nhân văn trong thời đại trí tuệ nhân tạo và hội nhập quốc tế, do Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội tổ chức tại Hà Nội ngày 24/10, trong khuôn khổ Diễn đàn Nhân văn Mùa thu 2026. AI tạo sinh, các hệ thống tự chủ và công nghệ mô phỏng đang làm biến đổi nghiên cứu, giáo dục và đời sống. Câu hỏi không chỉ là máy móc làm được gì, mà còn là ai được hưởng lợi, giá trị nào cần bảo vệ và trách nhiệm thuộc về ai.
Diễn đàn lần đầu được tổ chức với 21 hội thảo, tọa đàm và thảo luận bàn tròn, thu hút khoảng 1.300 học giả, trong đó có 250 diễn giả quốc tế. Quy mô ấy cho thấy AI và nhân văn không còn là cuộc trao đổi bên lề: đây là nơi các ngành cần cùng tham gia định hình tương lai công nghệ.
Giữ con người ở trung tâm, không biến nhân văn thành phần trang trí
Giá trị riêng của khoa học nhân văn nằm ở khả năng đặt công nghệ trong bối cảnh phẩm giá con người, bản sắc văn hóa, công bằng xã hội và trách nhiệm cộng đồng. Những tiêu chí ấy không thể được thay thế bằng tốc độ xử lý hay mức độ tự động hóa. Nếu thiếu góc nhìn này, một hệ thống có thể hoạt động hiệu quả về kỹ thuật nhưng vẫn làm gia tăng bất bình đẳng, gây tổn hại quan hệ xã hội hoặc xem nhẹ khác biệt văn hóa.
Vì vậy, các nhà nghiên cứu xã hội cần chủ động tham gia quá trình phát triển và ứng dụng AI, thay vì chỉ đánh giá tác động khi sản phẩm đã đi vào đời sống. Điều đó đòi hỏi đối thoại liên ngành: nhà nghiên cứu, chuyên gia công nghệ, nhà giáo dục và cơ quan quản lý cùng xác định vấn đề, thử nghiệm giải pháp rồi xem xét ảnh hưởng thực tế.
Với người học, công nghệ có thể giúp tiếp cận thông tin nhanh hơn, nhưng không tự thay thế được khả năng đặt câu hỏi, kiểm chứng, tư duy phản biện và vận dụng kiến thức. Những năng lực ấy cần được hình thành qua quá trình học tập có định hướng. Đây là lý do nhân văn phải hiện diện trong giáo dục AI: không để người học chỉ biết dùng công cụ, mà còn biết đánh giá giới hạn và hệ quả của nó.
Hội nhập phải tạo ra hợp tác và tri thức dùng được
Hội nhập quốc tế không nên chỉ được đo bằng số cuộc gặp hay thỏa thuận ký kết. Giá trị của nó nằm ở việc tạo ra nhóm nghiên cứu liên quốc gia, công bố chung, trao đổi học thuật và chương trình đào tạo giúp tri thức Việt Nam tham gia sâu hơn vào dòng chảy học thuật thế giới, đồng thời tiếp nhận có chọn lọc kinh nghiệm phù hợp với vấn đề trong nước.
Diễn đàn diễn ra từ ngày 21 đến 28/10 với chuỗi hoạt động học thuật; triển lãm khoa học xã hội và nhân văn mở cửa từ ngày 19 đến hết ngày 29/10 tại trường. Trong khuôn khổ sự kiện, nhà trường cũng ký các thỏa thuận hợp tác với cơ quan, doanh nghiệp và đối tác giáo dục trong nước, quốc tế. Đây là bước mở đầu; thước đo tiếp theo phải là những dự án chung có kết quả và tác động rõ ràng.
Hợp tác quốc tế cũng cần gắn với trách nhiệm trong nước. Nhà trường cho biết đã triển khai hơn 10 báo cáo tư vấn chính sách trọng điểm trong năm 2026. Con số này cho thấy nghiên cứu xã hội có thể đóng góp trực tiếp khi được đặt hàng, đối thoại thường xuyên với cơ quan hoạch định chính sách và chuyển thành khuyến nghị có bằng chứng, phương án cụ thể, khả năng thực thi.
Từ đối thoại đến năng lực giải quyết vấn đề
Thách thức lớn nhất của ngành không phải là cạnh tranh với AI trong tốc độ tổng hợp thông tin, mà là chứng minh tri thức nhân văn giúp xã hội lựa chọn hướng đi tốt hơn. Điều đó cần những nghiên cứu liên ngành bám sát các câu hỏi đang định hình đời sống: AI tác động ra sao đến sức khỏe tinh thần, quan hệ xã hội, công bằng và khả năng tiếp cận giáo dục? Chính sách nào vừa khuyến khích đổi mới vừa bảo vệ quyền lợi và giá trị cộng đồng?
Diễn đàn tạo cơ hội cho học giả, chuyên gia, giảng viên và người học trao đổi nhiều góc nhìn; nhưng giá trị không thể chỉ nằm ở những phiên thảo luận. Nhà trường kỳ vọng các cuộc gặp sẽ phát triển thành nhóm nghiên cứu liên quốc gia, công bố chung, hoạt động trao đổi và chương trình đào tạo. Bước tiếp theo là duy trì hợp tác, công khai kết quả và đưa bằng chứng vào giảng dạy cũng như hoạch định chính sách.
Khoa học xã hội và nhân văn sẽ giữ vai trò trong thời đại AI nếu ngành vừa mở cửa với phương pháp và đối tác quốc tế, vừa bám sát con người và thực tiễn Việt Nam. Công nghệ có thể mở rộng năng lực, nhưng chính nghiên cứu nghiêm túc về xã hội mới giúp xác định năng lực ấy nên phục vụ điều gì.
