Giải thưởng ASEAN-Mỹ và thông điệp về sức khỏe não bộ
AI phát hiện Alzheimer là hướng nghiên cứu dùng trí tuệ nhân tạo phân tích dữ liệu não bộ, đặc biệt hình ảnh cộng hưởng từ, để nhận diện sớm các dấu hiệu thoái hóa thần kinh và suy giảm nhận thức, hỗ trợ bác sĩ chẩn đoán bệnh tâm thần kinh trước khi triệu chứng lâm sàng trở nên nặng nề và khó can thiệp hiệu quả. Trong bối cảnh đó, việc PGS.TS Hà Thị Thanh Hương giành giải Nhất hạng mục Giữa sự nghiệp tại Giải thưởng Khoa học ASEAN - Hoa Kỳ dành cho phụ nữ là một tín hiệu cho thấy nghiên cứu neuroscience Việt Nam đã bắt đầu bước ra khỏi phạm vi phòng thí nghiệm để đối thoại bình đẳng với khu vực và thế giới. Đây không chỉ là một giải thưởng khoa học ASEAN mang tính danh dự, mà là lời khẳng định rằng sức khỏe não bộ phải trở thành ưu tiên trong chiến lược y tế, thay vì bị xem là vấn đề phụ so với tim mạch hay ung thư.
Từ trải nghiệm gia đình đến phòng thí nghiệm Brain Health Lab
Điểm khiến câu chuyện của Hà Thị Thanh Hương thuyết phục là hành trình cá nhân gắn chặt với lựa chọn khoa học. Xuất phát từ trải nghiệm đưa người thân mắc trầm cảm đi khám và chứng kiến sự thiếu hụt công cụ chẩn đoán bệnh tâm thần kinh tại Việt Nam, chị quyết định theo đuổi khoa học thần kinh để hiểu cách não bộ vận hành và tìm lời giải cho những khoảng trống đó. Sau khi tốt nghiệp thủ khoa Công nghệ sinh học, chị làm nghiên cứu tại đơn vị lâm sàng của một đại học Anh ở Việt Nam, rồi nhận học bổng nghiên cứu tiến sĩ Neuroscience tại Stanford University, tập trung vào tự kỷ. Việc trở về nước sau tiến sĩ để xây dựng Brain Health Lab cho thấy một lựa chọn có chủ ý: đưa công nghệ cao, đặc biệt là AI, vào đúng những vấn đề sức khỏe tâm thần đang bị bỏ quên trong hệ thống y tế.
Brain Analytics: AI phát hiện Alzheimer với độ chính xác 96%
Nếu phải chọn một minh chứng rõ ràng cho tiềm năng AI phát hiện Alzheimer, đó chính là dự án Brain Analytics. Đây là phần mềm sử dụng trí tuệ nhân tạo phân tích ảnh cộng hưởng từ (MRI) sọ não để hỗ trợ bác sĩ chẩn đoán Alzheimer, thay vì chỉ dựa vào kinh nghiệm và các bài test tâm lý truyền thống. Theo dữ liệu huấn luyện và kiểm chứng trên bộ ADNI của Mỹ, Brain Analytics đạt độ chính xác khoảng 96% trong phân loại tình trạng bệnh, một con số đủ sức thuyết phục bất kỳ hội đồng khoa học nghiêm khắc nào. Điều đáng nói hơn, nhóm nghiên cứu không dừng lại ở thành tích trên dữ liệu ngoại mà tiếp tục tối ưu mô hình trên MRI não của người Việt, hướng tới công cụ phù hợp với thực tế trong nước, chi phí thấp và ít xâm lấn hơn cho bệnh nhân.
Từ AI chẩn đoán đến hệ sinh thái chăm sóc sức khỏe tâm thần kinh
Điểm khác biệt trong cách tiếp cận của nhóm Brain Health Lab là không xem AI chỉ như một thuật toán chẩn đoán, mà như nền tảng cho cả hệ sinh thái chăm sóc sức khỏe não bộ. Bên cạnh Brain Analytics, nhóm còn phát triển Brain Train – ứng dụng hỗ trợ người suy giảm nhận thức nhẹ luyện tập trí não, phối hợp với bệnh viện trong nước để kiểm chứng hiệu quả. Họ chủ động kết nối bác sĩ lâm sàng để hiểu nhu cầu thực tế, từ đó thiết kế công cụ chẩn đoán bệnh tâm thần kinh dễ tiếp cận hơn cho cộng đồng. Đây là cách làm đáng chú ý: thay vì chạy theo các mô hình AI hoành tráng nhưng xa rời thực tiễn, nhóm chọn những bài toán nhỏ nhưng thiết thân với bệnh nhân Alzheimer, trầm cảm, rối loạn lo âu – những người thường bị bỏ quên trong các ưu tiên đầu tư y tế.
Ý nghĩa của một giải thưởng và tương lai nghiên cứu neuroscience Việt Nam
Giải thưởng khoa học ASEAN dành cho Hà Thị Thanh Hương không chỉ đo thành tích bằng số bài báo hay bằng sáng chế – dù chị đã có 44 bài báo khoa học, trong đó 19 bài trên tạp chí quốc tế uy tín, cùng một bằng giải pháp hữu ích và một bằng khác đã được chấp nhận đơn hợp lệ. Cơ chế chấm điểm của giải coi trọng cả vai trò dìu dắt thế hệ trẻ và hợp tác khu vực, đặt trách nhiệm xã hội lên ngang hàng với năng lực chuyên môn. Điều này phù hợp với cách chị xây dựng nhóm nghiên cứu đa ngành, từ lâm sàng, khoa học máy tính đến y học và sức khỏe. Nhìn rộng hơn, thành công của một nhà khoa học giữa sự nghiệp cho thấy nghiên cứu neuroscience Việt Nam đã có thế hệ mới dám đặt mục tiêu ngang tầm quốc tế, nhưng vẫn kiên định với bài toán nội địa: làm sao để người Việt được chẩn đoán sớm Alzheimer và các bệnh tâm thần kinh bằng công cụ AI do chính người Việt phát triển.
