Dấu tay làm lung lay giả định lâu nay
Đội quân đất nung là quần thể tượng người và ngựa gần bằng kích thước thật, được chôn trong lăng mộ Tần Thủy Hoàng để bảo vệ vị hoàng đế đầu tiên thống nhất Trung Quốc ở thế giới bên kia. Những dấu vân tay cổ đại trên các pho tượng giờ đây hé lộ thêm về những người đã tạo nên công trình ấy. Nghiên cứu công bố ngày 13/10 do Shen Jingyi, Phó giáo sư khảo cổ học tại Đại học Sơn Đông, thực hiện, phân tích 79 dấu vân tay trên 36 tượng thuộc khu T23, hố khai quật số 1. Kết quả ước tính 45% dấu thuộc về nam giới trưởng thành, 32,7% phụ nữ trưởng thành và 22,3% người dưới 15 tuổi. Như vậy, phụ nữ và trẻ em chiếm 55% số dấu được phân tích. Đây là bằng chứng sinh học đo đếm được, thách thức hình dung lâu nay rằng chủ yếu thợ nam trưởng thành làm ra đội quân.
Dấu vân tay là manh mối, không phải danh sách nhân công
Trong nhiều thập kỷ, giới nghiên cứu dựa phần lớn vào tư liệu lịch sử để suy luận về lao động trong các xưởng lớn thời Tần, bởi bằng chứng trực tiếp về người làm tượng rất hiếm. Phương pháp mới dùng mô hình thống kê Bayes để phân tích tập hợp dấu vân tay và đối chiếu với dữ liệu hiện đại, thay vì gán giới tính cho từng dấu riêng lẻ. Các dấu xuất hiện ở nhiều bộ phận tượng; phần lớn được để lại khi tạo hình, đúc khuôn hoặc lắp ghép. Nhưng tỷ lệ trên là tỷ lệ dấu, không phải tỷ lệ người: một người có thể để lại nhiều dấu. Kích thước đường vân cũng khó phân biệt tuyệt đối giữa một số nhóm tuổi và giới tính, còn đất sét co khi nung có thể làm sai lệch số đo. Vì thế, kết quả mở rộng cách nhìn về lực lượng lao động, nhưng chưa thể đại diện cho toàn bộ công trình.
Một công trình hoàng gia, nhiều tầng lớp lao động
Khám phá khảo cổ này có sức nặng vì đội quân đã nằm dưới lòng đất hơn 2.200 năm trước khi nông dân tình cờ phát hiện vào năm 1974. Trong nhiều thập kỷ khai quật, các nhà khảo cổ tìm thấy hơn 8.000 tượng người và ngựa gần bằng người thật, bên cạnh tượng quan lại, nghệ sĩ nhào lộn và động vật. Tư liệu và hiện vật ở những nơi khác cũng gợi ý phụ nữ, thiếu nữ và nam giới trẻ tuổi từng làm nghề thủ công dưới thời Tần. Tuy nhiên, điều đó không có nghĩa các xưởng là nơi làm việc bình đẳng theo tiêu chuẩn ngày nay: tư liệu pháp luật ghi nhận việc sử dụng nô lệ, trẻ em và nữ tù nhân trong công trình nhà nước, còn cùm sắt và xiềng chân được tìm thấy gần khu lăng mộ. Dấu tay vì thế vừa đưa người lao động vô danh trở lại câu chuyện, vừa nhắc rằng quy mô kỳ vĩ có thể được dựng nên bằng sức lao động cưỡng bức.
