Khi giác quan không còn là bằng chứng
Deepfake là nội dung hình ảnh, video hoặc âm thanh được tạo hay chỉnh sửa bằng trí tuệ nhân tạo để mô phỏng người thật và sự việc thật, đến mức người xem có thể khó phân biệt với bản ghi xác thực. Vì thế, “mắt thấy tai nghe” không còn là căn cứ đủ chắc để kết luận một cuộc gọi hay thông tin trên mạng là thật. Tại hội thảo “Dữ liệu và công nghệ số: Nền tảng an toàn cho báo chí Công an nhân dân” ngày 23/10, chuyên gia an ninh mạng Ngô Minh Hiếu, đồng sáng lập kiêm giám đốc dự án Chống Lừa Đảo, cảnh báo tội phạm đang dùng AI để tạo ảnh giả, phục vụ lừa đảo và phát tán nội dung sai lệch. AI tạo sinh giúp việc làm giả rẻ hơn, nhanh hơn và chân thực hơn; người ít am hiểu kỹ thuật cũng có thể tạo video, văn bản hoặc website lừa đảo. Đây không chỉ là vấn đề của người nổi tiếng hay cơ quan báo chí: một khuôn mặt quen thuộc và giọng nói thân thuộc có thể khiến bất kỳ ai hành động khi chưa kịp suy xét.
Niềm tin bị khai thác trong những cuộc gọi giả
Điều đáng sợ không chỉ là một gương mặt bị ghép, mà là cách kẻ gian phối hợp hình ảnh, giọng nói và dữ liệu cá nhân để dựng nên một câu chuyện có vẻ hợp lý. Chúng có thể giả làm người thân hoặc người có chức vụ, tạo bối cảnh giống cơ quan công quyền và gây áp lực để nạn nhân chuyển tiền, tiết lộ thông tin hay làm theo chỉ dẫn. Khi cảm xúc và sự khẩn cấp lấn át suy xét, dấu hiệu bất thường dễ bị bỏ qua. Một vụ việc tại Hà Nội cho thấy hậu quả cụ thể: tháng 3/2025, một nạn nhân mất 1,3 tỉ đồng sau cuộc gọi video dùng khuôn mặt và giọng nói giả lập giống con gái mình. Quy mô vấn đề cũng vượt xa một vài vụ lừa đảo riêng lẻ: hệ thống Chống Lừa Đảo đã phát hiện, rà soát và gắn cờ cảnh báo hơn 21,6 triệu website lừa đảo, độc hại kể từ khi vận hành cuối năm 2020. Tin giả AI vì vậy không nên được xem là trò đùa công nghệ; nó có thể biến lòng tin thành điểm yếu.
Nhận diện deepfake cần nhiều hơn một dấu hiệu
Không có một phép thử đơn lẻ nào đủ để kết luận nội dung là giả. Một quy trình kiểm chứng thông tin được chuyên gia gợi ý là M.A.N: Metadata, AI Spectrum và Nguồn gốc. Trước hết, kiểm tra siêu dữ liệu như thời gian, thiết bị và vị trí nếu có; dữ liệu thiếu không đồng nghĩa tệp giả, bởi nền tảng mạng xã hội có thể tự xóa metadata. Tiếp đó, quan sát ánh sáng, màu da và chuyển động. Da mặt nhòe hoặc nhấp nháy quanh miệng, đường viền khi nhân vật cử động có thể là dấu hiệu cần kiểm tra thêm, chứ chưa phải bằng chứng kết luận. Với xác minh video, hãy truy tìm bản gốc bằng tìm kiếm hình ảnh ngược và các công cụ tình báo nguồn mở, rồi đối chiếu xem nội dung có bị cắt ghép hoặc đặt sai ngữ cảnh không. Trong cuộc gọi đáng ngờ, có thể yêu cầu người ở đầu dây vẫy tay trước mặt hoặc quay nghiêng khoảng 90 độ; nếu vẫn còn nghi ngờ, kết thúc cuộc gọi và gọi lại số đã lưu đáng tin cậy. Khi cần truy cập website, người dùng cũng có thể tra cứu mức độ an toàn tại chongluadao.vn.
Chậm lại là một kỹ năng an toàn
Công cụ phát hiện có ích, nhưng không thể thay thế thói quen xác minh. Trước yêu cầu chuyển tiền, cung cấp thông tin cá nhân hoặc làm thủ tục bất thường, hãy dừng lại, liên hệ qua một kênh độc lập và hỏi thêm người đáng tin cậy. Đừng dùng chính số điện thoại, đường dẫn hay tài khoản do người đang gây áp lực cung cấp để xác nhận họ là ai. Chuyên gia Ngô Minh Hiếu nhấn mạnh việc dành thời gian kiểm tra trước khi tin hoặc chia sẻ là kỹ năng quan trọng; điều đó cũng cần thiết với nhà báo trong môi trường số. Áp lực đưa tin nhanh và cạnh tranh trên nền tảng số khiến việc xác minh nguồn khó hơn, nhưng tốc độ không thể là cái cớ để khuếch đại nội dung chưa rõ thật giả. Hệ thống cảnh báo có thể chặn tự động một số địa chỉ đủ điều kiện trong 1–2 giây, song trách nhiệm trước một cuộc gọi, video hay bài đăng vẫn đòi hỏi con người đối chiếu nguồn. Kết luận rất rõ: nhận diện deepfake không phải trò tìm lỗi trên khuôn mặt; đó là quy trình kiểm tra nguồn, bối cảnh và danh tính trước khi hành động. Trong thời đại AI, hoài nghi có phương pháp là cách bảo vệ niềm tin.
