Prix Pascal đưa sáng tác có AI ra ánh sáng
Prix Pascal là giải thưởng văn học dành cho tác phẩm hư cấu bằng tiếng Pháp được sáng tác với sự hỗ trợ của các mô hình ngôn ngữ lớn như ChatGPT, Claude hay Gemini. Đây là điểm khác biệt đáng kể: thay vì xem AI là yếu tố phải che giấu hoặc cấm đoán, giải thưởng biến việc sử dụng công nghệ thành điều kiện tham dự công khai. Được ba doanh nhân công nghệ sáng lập, Prix Pascal nhận bản thảo chưa xuất bản dài từ 10.000 đến 50.000 từ, kèm thông tin về mô hình và các câu lệnh đã dùng. Ban tổ chức cũng khuyến khích tác phẩm đề cập đến những vấn đề đạo đức, xã hội hoặc môi trường. Vì vậy, Prix Pascal tác phẩm không chỉ là cuộc thi mới; nó còn thử nghiệm một quy tắc minh bạch hơn cho sáng tạo cùng trí tuệ nhân tạo.
Giải thưởng xuất hiện giữa những cáo buộc chưa ngã ngũ
Thời điểm ra đời của giải thưởng không thể tách khỏi những nghi vấn đã làm giới văn chương xôn xao. Tại Pháp, tiểu thuyết đầu tay It Was Either That Or Die của Thelyson Orelien từng nhận giải FNAC, rồi bị loại khỏi danh sách rút gọn Goncourt sau cáo buộc dùng AI. Ngày 21-10, nhà xuất bản Boreal xác nhận tác giả có sử dụng công nghệ này trong quá trình viết. Vụ việc cho thấy những giải thưởng truyền thống đang phải đối diện câu hỏi khó: nên đánh giá văn bản, quy trình sáng tác hay cả hai? Prix Pascal chọn cách công khai quy trình ngay từ đầu, thay vì để nghi vấn nảy sinh sau khi tác phẩm được vinh danh. Đó là hướng đi có lý, nhưng không tự động chứng minh tác phẩm có AI hỗ trợ kém sáng tạo hay xứng đáng được công nhận hơn.
Phần mềm phát hiện AI chưa thể làm trọng tài văn chương
Tranh cãi quanh truyện The Blue Fighter cho thấy nguy cơ biến công cụ phát hiện AI trong văn chương thành bằng chứng kết tội. Nhà báo Vauhini Vara cho biết Pangram đánh giá truyện gần như do AI tạo ra, dù công cụ này nhận định các tác phẩm đoạt giải Caine khác là “100% do con người viết”. Tác giả Simbarashe Kundizeza phủ nhận sử dụng AI và cho rằng khác biệt văn phong đến từ chủ đề, trải nghiệm cá nhân và quá trình trưởng thành nghề viết. Ông cũng nói quá trình sáng tác có tài liệu ghi lại. Chủ tịch hội đồng quản trị giải Caine, Ellah Wakatama, cảnh báo không nên biến nhà văn thành “chuột bạch” cho phần mềm. Lập trường ấy đáng lưu ý: dấu hiệu thống kê hay cảm giác một tác phẩm “giống AI” không đủ để xác lập tác quyền.
Công nhận AI chưa đồng nghĩa với xóa nhòa quyền tác giả
Prix Pascal đánh dấu thay đổi trong cách nhìn về sáng tạo: AI có thể được thừa nhận là một phần của quy trình, thay vì mặc định bị xem như sự gian lận. Nhưng công khai mô hình và câu lệnh mới chỉ là bước đầu. Người đọc và ban giám khảo vẫn cần biết con người đã quyết định điều gì, biên tập ra sao và chịu trách nhiệm thế nào với tác phẩm. Giải thưởng cũng không giải quyết thay các cuộc tranh luận ở những giải truyền thống, nơi quy định về AI có thể khác nhau. Giá trị lớn nhất của Prix Pascal lúc này nằm ở việc mở ra một khuôn khổ minh bạch để thảo luận, chứ không phải tuyên bố rằng máy móc đã trở thành tác giả ngang hàng. Muốn tạo niềm tin, văn chương cần tiêu chí rõ ràng và đánh giá tác phẩm bằng đọc hiểu, không bằng một phần mềm đơn lẻ.
