An ninh môi trường phải bắt đầu từ phòng ngừa
An ninh môi trường là trạng thái môi trường an toàn, ổn định và bền vững, trong đó nguy cơ được nhận diện, dự báo, phòng ngừa, kiểm soát và ứng phó hiệu quả để không gây hại cho con người, xã hội và lợi ích quốc gia. Đây là cách tiếp cận rộng hơn việc xử lý ô nhiễm sau khi hậu quả đã xuất hiện: trọng tâm chuyển sang quản trị rủi ro từ sớm, từ xa. Ngày 15/10, Thường trực Ban Bí thư Trần Cẩm Tú thay mặt Bộ Chính trị ký ban hành Chỉ thị số 15-CT/TW về bảo đảm an ninh môi trường trong thời kỳ phát triển mới. Sự thay đổi ấy là cần thiết bởi ô nhiễm, suy thoái tài nguyên, biến đổi khí hậu, thiên tai cực đoan và vi phạm pháp luật môi trường vẫn diễn biến phức tạp. Khi rủi ro có thể tích tụ, cộng hưởng và vượt qua ranh giới ngành, địa phương, phản ứng chỉ sau sự cố thường đã quá muộn.
Kiểm soát nguồn thải theo mức độ rủi ro
Yêu cầu kiểm soát chặt các dự án, cơ sở và nguồn thải có nguy cơ gây ô nhiễm nghiêm trọng là phần trực tiếp nhất của Chỉ thị đối với hoạt động sản xuất. Nhưng hiệu quả sẽ không đến từ những đợt kiểm tra rời rạc. Chỉ thị định hướng chuyển sang giám sát theo mức độ rủi ro, tập trung vào cơ sở, lĩnh vực và địa bàn có nguy cơ cao; đồng thời đưa việc nhận diện, đánh giá rủi ro vào quá trình xây dựng chính sách, quy hoạch và dự án. Cách làm này hợp lý vì cho phép ưu tiên nguồn lực nơi hậu quả tiềm tàng lớn nhất, thay vì đối xử mọi nguồn thải như nhau. Nguyên tắc trách nhiệm cũng phải rõ: chủ thể tạo ra rủi ro chịu trách nhiệm tương xứng với mức độ nguy cơ và hậu quả. Với người dân, điều đáng kể không chỉ là giảm ô nhiễm, mà còn là bảo vệ sức khỏe, tính mạng và sinh kế trước khi thiệt hại xảy ra.
Cảnh báo và diễn tập để sự cố không thành khủng hoảng
Kiểm soát nguồn thải cần đi cùng năng lực phát hiện sớm. Chỉ thị yêu cầu xây dựng bộ tiêu chí phân loại, cảnh báo rủi ro an ninh môi trường và kịch bản ứng phó sự cố theo từng cấp độ. Đây không nên là hồ sơ để lưu trữ: tiêu chí phải giúp cơ quan chức năng nhận ra dấu hiệu nguy hiểm, còn kịch bản phải chỉ rõ ai hành động, phối hợp ra sao và cần bảo vệ cộng đồng nào. Chỉ thị cũng nêu việc thường xuyên diễn tập các tình huống nghiêm trọng, phức tạp, chủ động ứng phó từ sớm, từ xa để sự cố không lan rộng, kéo dài hay biến thành khủng hoảng. Rủi ro môi trường ngày càng có tính liên ngành, liên vùng, liên lưu vực và xuyên biên giới; vì vậy, cảnh báo tại một địa phương mà thiếu chia sẻ thông tin và phối hợp liên ngành sẽ khó ngăn tác động lan truyền. Diễn tập thực chất là phép thử cho cả quy trình lẫn trách nhiệm.
Trách nhiệm rõ ràng, sức khỏe người dân là thước đo
Chỉ thị đặt ra yêu cầu phân định trách nhiệm, thẩm quyền của các cấp, ngành và người đứng đầu trong nhận diện, phòng ngừa, kiểm soát, ứng phó và xử lý nguy cơ. Các cấp ủy, chính quyền phải đưa nhiệm vụ này vào chương trình công tác; người đứng đầu trực tiếp chỉ đạo và chịu trách nhiệm về kết quả. Lực lượng Công an nhân dân giữ vai trò nòng cốt trong tham mưu, tổ chức thực hiện, nhưng an ninh môi trường không thể là việc của riêng một lực lượng: Mặt trận Tổ quốc, doanh nghiệp và cộng đồng cũng cần tham gia giám sát, phát hiện nguy cơ từ cơ sở. Tiếp theo, Đảng ủy Chính phủ được giao xây dựng chương trình hành động, các tỉnh ủy và thành ủy cụ thể hóa nhiệm vụ theo địa phương; Đảng ủy Công an Trung ương theo dõi, kiểm tra và định kỳ báo cáo Bộ Chính trị. Thước đo cuối cùng phải là rủi ro được ngăn chặn và người dân được bảo vệ, không chỉ là số cuộc kiểm tra hay văn bản ban hành.
