Đầu tư kênh rạch phải giải quyết đồng thời ba bài toán
Cải tạo kênh rạch đô thị là việc khơi thông dòng chảy, nâng cấp hạ tầng và cải thiện môi trường nước, đồng thời tổ chức lại không gian ven bờ để khu dân cư an toàn, dễ tiếp cận và đáng sống hơn. Đây là hướng đi đáng ủng hộ, bởi nạo vét riêng lẻ khó đem lại thay đổi bền vững nếu ô nhiễm và hạ tầng yếu vẫn còn.
Ngày 29/10/2026, tại kỳ họp thứ 6, HĐND TP.HCM xem xét chủ trương đầu tư hoặc điều chỉnh chủ trương đầu tư ba dự án: kênh Hy Vọng, rạch Bà Tàng và rạch Bàu Trâu. Tổng vốn dự kiến vượt 15.200 tỷ đồng. Đề xuất xuất hiện giữa áp lực ngập úng và ô nhiễm nước tại nhiều khu dân cư; rác sinh hoạt cùng chất thải xây dựng còn cản dòng chảy ở một số tuyến.
Điểm đáng chú ý không chỉ là quy mô vốn, mà là cách các công trình gắn thoát nước với chỉnh trang đô thị. Kết quả nên được đánh giá bằng dòng nước lưu thông, môi trường được cải thiện và lợi ích cụ thể mà cư dân nhận được.
Ba tuyến, ba vai trò trong mạng thoát nước
Kênh Hy Vọng ở phường Tân Sơn là một hướng thoát nước chính của lưu vực sân bay Tân Sơn Nhất. Vốn dự án được đề xuất điều chỉnh từ 557 tỷ đồng lên khoảng 2.546 tỷ đồng; phương án gồm nạo vét, xây kè, làm đường ven kênh và nâng cấp hệ thống thoát nước. Khôi phục chức năng tiêu thoát ở đây có ý nghĩa với khu vực sân bay và một phần lưu vực Tham Lương – Bến Cát – rạch Nước Lên. Nhưng hiệu quả còn phụ thuộc vào kết nối với cống, cửa xả và tuyến tiếp nhận ở hạ lưu.
Rạch Bà Tàng là dự án có vốn lớn nhất, dự kiến 7.973,761 tỷ đồng, triển khai tại phường Bình Đông và xã Bình Hưng trong giai đoạn 2026–2032. Công trình cải tạo khoảng 4 km rạch, xây gần 7 km kè và khoảng 4,5 km đường ven rạch, hướng tới cải thiện thoát nước cho lưu vực khoảng 225 ha.
Với rạch Bàu Trâu, vốn dự kiến tăng từ khoảng 1.343 tỷ đồng lên hơn 4.744 tỷ đồng. Các hạng mục đường ven rạch, thoát nước mưa và nước thải, chiếu sáng cùng công trình vượt rạch có thể biến một tuyến thoát nước thành hạ tầng phục vụ cả khu dân cư.
Chỉnh trang chỉ có ý nghĩa khi người dân được bảo đảm
Lợi ích đô thị không dừng ở kè mới hay cảnh quan sạch hơn. Đường ven rạch và hệ thống thoát nước đồng bộ có thể giúp người dân đi lại thuận tiện, giảm tình trạng nước ứ đọng và cải thiện chất lượng sống. Tuy nhiên, quy mô giải phóng mặt bằng khiến việc tái định cư trở thành phép thử quan trọng của cả ba dự án.
Riêng rạch Bà Tàng dự kiến ảnh hưởng 851 trường hợp, trong đó 587 trường hợp giải tỏa toàn bộ; rạch Bàu Trâu ảnh hưởng 312 trường hợp, gồm 184 trường hợp giải tỏa toàn bộ. Những con số này không thể bị xem như phần phụ của tiến độ xây dựng. Nơi ở mới cần bảo đảm khả năng tiếp cận giao thông, trường học, cơ sở y tế và dịch vụ thiết yếu.
Thành phố cũng cần ngăn nguồn xả rác và chất thải quay lại lòng kênh sau khi nạo vét. Nếu thiếu kiểm soát nước thải, giám sát và duy tu thường xuyên, khoản đầu tư lớn có thể chỉ xử lý phần nhìn thấy trước mắt, thay vì giải quyết nguyên nhân gây ô nhiễm.
Tiến độ phải đi cùng hiệu quả vận hành
Theo kế hoạch được nêu, kênh Hy Vọng dự kiến thực hiện giai đoạn 2026–2030, còn rạch Bà Tàng triển khai từ 2026 đến 2032. Rạch Bàu Trâu dự kiến thi công trong giai đoạn 2028–2030, hoàn thành và bàn giao năm 2031. Mốc thời gian cho thấy đây là chương trình nhiều năm, cần công khai tiến độ giải phóng mặt bằng, tái định cư và xây lắp để người dân theo dõi.
Hơn 15.200 tỷ đồng chỉ tạo ra giá trị tương xứng nếu ba tuyến vận hành như một phần của hệ thống thoát nước đô thị, thay vì những công trình tách rời. TP.HCM nên theo dõi kết quả bằng khả năng tiêu thoát thực tế, chất lượng nước sau cải tạo, mức độ duy trì vệ sinh và điều kiện sống của các hộ bị ảnh hưởng. Đó mới là thước đo cho thấy cải tạo kênh rạch vừa giảm ngập, vừa nâng chất lượng đô thị.
