Khi công cụ bị nhầm với tác giả
Phim ngắn AI là tác phẩm sử dụng trí tuệ nhân tạo ở một hay nhiều công đoạn như tạo hình ảnh, dựng bối cảnh hoặc phát triển nội dung, nhưng giá trị nghệ thuật vẫn phụ thuộc vào lựa chọn và ý đồ của con người đứng sau nó. Tranh luận bùng lên khi một liên hoan nghệ thuật từ chối nhận phim ngắn có sử dụng AI, trong khi những cuộc thi khác lại khuyến khích ứng dụng công nghệ. Sự trái ngược này không nên bị giản lược thành câu hỏi cấm hay cho phép. Nó phơi ra vấn đề quan trọng hơn: nếu AI tham gia sâu vào quá trình làm phim, ai chịu trách nhiệm về câu chuyện, hình ảnh và thông điệp tác phẩm đưa đến công chúng? Tỷ lệ dùng AI không thể tự nó quyết định tác phẩm có sáng tạo hay không; cần xem người làm phim có thực sự làm chủ ý tưởng và cách thể hiện hay không.
AI trong nghệ thuật có thể hạ thấp rào cản sản xuất: những người thiếu nhân lực, thiết bị hoặc kinh phí có thêm cách thử nghiệm hình ảnh và kể chuyện. Nhưng hình ảnh bắt mắt không bảo đảm câu chuyện có chiều sâu. Phim ngắn AI dễ cuốn người xem bằng nhịp nhanh, nút thắt liên tiếp và những tình huống gây sốc; nếu chỉ chạy theo công thức ấy, nhân vật và thông điệp sẽ nhanh chóng bị quên lãng. Vì thế, từ chối một tác phẩm không nên đồng nghĩa với phủ nhận toàn bộ công nghệ, nhưng mở cửa cũng không thể là cách né tránh câu hỏi về quyền tác giả, tính xác thực và trách nhiệm.
Đưa AI vào đào tạo, nhưng không bỏ quên tư duy
Tại Trường Đại học Sân khấu - Điện ảnh Hà Nội, cách nhìn về AI cho thấy không có một câu trả lời đơn giản cho đào tạo điện ảnh. Tiến sĩ Vũ Đình Toán, Trưởng khoa Thiết kế mỹ thuật, nhấn mạnh tư duy nghệ thuật của người sáng tạo là giá trị không thể thay thế; khoa vẫn cập nhật dữ liệu AI để sinh viên tham khảo trong quá trình sáng tác. Ở lĩnh vực nhiếp ảnh, bà Phan Thị Phương Hiền cho rằng khi công cụ đã giúp tạo ra hình ảnh đạt kỹ thuật tốt dễ dàng hơn, đào tạo phải chú trọng góc nhìn, năng lực kể chuyện và trách nhiệm với hình ảnh, chứ không chỉ dạy cách vận hành thiết bị.
Trong khi đó, bộ môn Nghệ thuật điện ảnh xem AI là công nghệ có mặt hữu ích và dự định cập nhật nội dung giảng dạy. Hiện AI chưa thành môn chính thức trong chương trình, mà được giới thiệu qua các chuyên đề có trao đổi với chuyên gia; kế hoạch tương lai là đưa nội dung này vào đào tạo. Hướng đi ấy hợp lý hơn cả hai cực đoan: cấm sinh viên tiếp cận hoặc dạy họ chạy theo công cụ. Đào tạo điện ảnh cần giúp người học thử nghiệm AI, đồng thời rèn tư duy độc lập, năng lực thẩm mỹ và ý thức tôn trọng bản quyền. Biết tạo ra hình ảnh chưa đủ; người làm phim phải có khả năng giải thích vì sao hình ảnh ấy cần tồn tại.
Hỗ trợ sáng tạo phải đi cùng trách nhiệm
AI rút ngắn thời gian và công đoạn sản xuất, nhưng những hình ảnh, giọng nói giống thật có thể khiến khán giả nhầm sản phẩm hư cấu với tư liệu thật. Việc sử dụng hình ảnh, giọng nói hoặc tác phẩm của người khác khi chưa được phép cũng làm nảy sinh vấn đề quyền cá nhân và bản quyền. Hệ quả không dừng ở giới làm phim: người xem có thể tiếp xúc với nội dung thiếu minh bạch, còn việc xem liên tục các tập phim ngắn có thể ảnh hưởng đến giấc ngủ, sự tập trung và sức khỏe tinh thần. Bởi vậy, trách nhiệm sáng tạo phải bao gồm kiểm chứng chất liệu, nói rõ cách dùng AI khi điều đó cần thiết và chịu trách nhiệm về nội dung phát hành, thay vì đẩy mọi hệ quả cho thuật toán.
Trong phiên thảo luận kinh tế - xã hội sáng 31.10, đại biểu Đỗ Chí Nghĩa đề xuất chuyển từ tư duy quản lý sang kiến tạo, có cơ chế đặt hàng, tuyển chọn công khai và hỗ trợ cạnh tranh các dự án phim ngắn, phim AI khai thác lịch sử, văn hóa, di sản và con người Việt Nam. Đây là cơ hội đáng cân nhắc, nhưng hỗ trợ công không nên chỉ chấm điểm hình ảnh mới lạ hay tốc độ sản xuất. Cần gắn khuyến khích với tiêu chí minh bạch về quyền sử dụng tư liệu, vai trò của con người và trách nhiệm đối với khán giả. Cơ chế quản lý cũng nên dựa trên loại hình và mức độ rủi ro, xử lý vi phạm, bảo vệ người dùng, nhất là trẻ em, mà không dựng rào cản với sáng tạo lành mạnh.
Ranh giới hợp lý không nằm ở việc tác phẩm dùng AI nhiều hay ít, mà ở chỗ con người có làm chủ ý tưởng, lựa chọn và hệ quả của nó hay không. Nhà trường nên dạy sinh viên sử dụng công nghệ có phê phán; liên hoan cần công bố rõ tiêu chí tiếp nhận; chính sách hỗ trợ phải gắn cơ hội sáng tác với tôn trọng bản quyền và trách nhiệm giải trình. Khi người sáng tạo không thể đứng tên và chịu trách nhiệm cho tác phẩm, AI đã thôi là công cụ hỗ trợ. Khi họ vẫn làm chủ được điều ấy, công nghệ có thể mở rộng điện ảnh mà không xóa nhòa vai trò tác giả.
