Từ tăng sản lượng sang tăng giá trị
Công nghệ nông nghiệp là việc ứng dụng kỹ thuật, thiết bị và dữ liệu vào sản xuất, chế biến, phân phối để sử dụng đầu vào hiệu quả hơn và nâng chất lượng nông sản. Đây không còn là lựa chọn phụ trợ: khi thị trường đòi hỏi tiêu chuẩn cao hơn về chất lượng, chi phí và bền vững, tăng sản lượng đơn thuần khó bảo đảm sức cạnh tranh.
Tại phiên thảo luận về công nghệ, chuỗi giá trị minh bạch và bền vững trong khuôn khổ Diễn đàn Kinh tế mùa thu 2026 ở TP HCM ngày 27/10, các chuyên gia xem ứng dụng công nghệ và quản trị dữ liệu đáng tin cậy là hướng đi để tăng giá trị nông sản. Nhận định này cần được hiểu rộng hơn chuyện đưa máy móc ra đồng: mục tiêu là tạo thêm giá trị trên mỗi đơn vị nước, phân bón, lao động và nguyên liệu.
Các mô hình canh tác thông minh do Viện Khoa học Kỹ thuật Nông nghiệp miền Nam phối hợp với các tổ chức quốc tế thí điểm đã cải thiện năng suất, chất lượng cây trồng, đồng thời giảm lượng nước, phân bón và hóa chất bảo vệ thực vật sử dụng. Đó là lợi ích cụ thể với người sản xuất; với doanh nghiệp chế biến, chất lượng nguyên liệu đồng đều còn giúp giảm rủi ro thu mua và duy trì nguồn cung.
Dữ liệu là hạ tầng của chuỗi giá trị minh bạch
Dữ liệu nông nghiệp chỉ tạo giá trị khi được ghi nhận, quản lý và kiểm chứng xuyên suốt: từ vùng trồng, giống, vật tư đến phương thức canh tác. Khi đó, doanh nghiệp có cơ sở kiểm soát chất lượng đầu vào, đáp ứng yêu cầu người mua và lên lịch sản xuất sát nhu cầu, thay vì đối mặt với thiếu hụt hoặc dư thừa nguyên liệu.
Minh bạch cũng gắn trực tiếp với nông nghiệp bền vững. Đại diện Tổ chức Lương thực và Nông nghiệp Liên Hợp Quốc tại Việt Nam Vinod Ahuja nhận định năng lực cạnh tranh ngày càng phụ thuộc vào khả năng xác minh xuất xứ, ghi nhận quy trình sản xuất và chứng minh tuân thủ tiêu chí bền vững quốc tế. Truy xuất nguồn gốc vì thế không nên bị xem như thủ tục cuối chuỗi, mà là điều kiện để tiếp cận thị trường.
Tuy nhiên, sản xuất manh mún, dữ liệu phân tán và chi phí đầu tư cao có thể khiến hệ thống riêng lẻ của từng doanh nghiệp không kết nối được với nhau. Hạ tầng dữ liệu dùng chung, mã định danh thửa đất thống nhất và cơ chế xác minh độc lập là những nền tảng cần thiết. Hợp tác xã và doanh nghiệp đầu mối cũng có thể hỗ trợ nông hộ quản lý dữ liệu, cùng chia sẻ chi phí kiểm chứng.
Làm chủ đầu vào công nghệ, đo bằng thu nhập
Tại hội nghị về khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số thúc đẩy tăng trưởng nông nghiệp khu vực phía Nam ở Cần Thơ ngày 2/11, Phó thủ tướng Hồ Quốc Dũng chỉ ra các điểm nghẽn về công nghệ, nguyên liệu đầu vào, chế biến sâu, logistics và liên kết thị trường. Khi dư địa mở rộng diện tích ngày càng hạn chế, tiếp tục dựa vào quy mô và khai thác tài nguyên sẽ không giải quyết được chi phí cao, tổn thất sau thu hoạch và giá trị gia tăng còn thấp.
Yêu cầu làm chủ công nghệ giống và thức ăn chăn nuôi vì vậy có ý nghĩa chiến lược, bên cạnh vaccine, thuốc bảo vệ thực vật, cơ giới hóa, chế biến sâu và truy xuất nguồn gốc. Phó thủ tướng đề nghị lấy hiệu quả sản xuất, giá trị gia tăng nông nghiệp và thu nhập người dân làm thước đo. Nếu công nghệ chỉ giúp tăng sản lượng mà không cải thiện những kết quả đó, khoản đầu tư chưa thể xem là thành công.
Năm 2026, kinh phí được phê duyệt cho các nhiệm vụ khoa học công nghệ chuyển về Bộ Nông nghiệp và Môi trường tăng 35%; các nhiệm vụ cấp quốc gia do Bộ Khoa học và Công nghệ chủ trì trong lĩnh vực này tăng 44%. Nguồn lực tăng cần đi cùng ưu tiên rõ ràng: gắn nghiên cứu với ngành hàng và toàn bộ chuỗi giá trị nông sản, từ giống, sản xuất, bảo quản, chế biến đến thị trường.
Liên kết để công nghệ thành giá trị thực
Công nghệ riêng lẻ không thể khắc phục những mắt xích đứt gãy. Mỗi địa phương được yêu cầu chọn 3–5 bài toán cấp thiết trước hết tháng 11, dựa trên lợi thế sản xuất và khả năng cạnh tranh, đồng thời xác định mô hình liên kết sản xuất, chế biến, tiêu thụ và xây dựng thương hiệu. Đây là hướng thực tế hơn việc dàn trải dự án mà thiếu đầu ra hoặc thiếu người tiếp nhận.
Tại Đồng bằng sông Cửu Long, một đề án đặc thù về khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số đang được xây dựng với 10 bài toán lớn, dự kiến triển khai trong năm tới; sáu bài toán phục vụ nông nghiệp, thủy sản và bảo vệ nguồn nước. Thước đo cuối cùng không phải số thiết bị hay cơ sở dữ liệu được lập, mà là năng suất, chất lượng, chi phí, khả năng tiêu thụ và phần thu nhập đến được với người dân.
Muốn công nghệ thực sự mở thêm giá trị, ngành cần kết hợp làm chủ đầu vào với dữ liệu liên thông và quan hệ bền chặt giữa nông hộ, hợp tác xã, doanh nghiệp chế biến và người mua. Khi đó, minh bạch không chỉ giúp chứng minh xuất xứ mà còn giảm lãng phí, ổn định nguồn cung và tạo cơ sở nâng chất lượng. Đó mới là con đường chuyển nông sản từ hàng hóa sản lượng lớn sang sản phẩm có giá trị cao hơn.
