Tiếng mẹ đẻ cần được dùng, không chỉ được hiểu
Giữ tiếng mẹ đẻ cho trẻ em gốc Việt ở nước ngoài là tạo cơ hội để các em nghe, nói, đọc và viết tiếng Việt thường xuyên trong gia đình, lớp học và sinh hoạt cộng đồng, thay vì chỉ nhận biết ngôn ngữ qua lời cha mẹ. Đây không phải việc riêng của phụ huynh: muốn tiếng Việt sống được qua các thế hệ, cả gia đình, giáo viên và tổ chức cộng đồng cần cùng vun đắp môi trường sử dụng.
Tại Canada, nhiều trẻ em gốc Việt lớn lên với tiếng Anh hoặc tiếng Pháp là ngôn ngữ chính. Các em có thể hiểu khi cha mẹ nói tiếng Việt nhưng thường đáp lại bằng ngôn ngữ chiếm ưu thế trong đời sống; ngay cả lúc gặp bạn đồng trang lứa, tiếng Việt cũng ít được dùng. Nếu thiếu cơ hội thực hành đều đặn, khả năng giao tiếp có thể mai một dần. Vì thế, mong con giữ tiếng Việt mà không tạo dịp để con trò chuyện bằng tiếng Việt là kỳ vọng khó thành.
Gia đình tạo thói quen, lớp học mở rộng không gian
Gia đình là nơi tiếng Việt cần hiện diện trong những việc bình thường: hỏi han, kể chuyện, đọc sách và cùng làm việc nhà. Nhưng cha mẹ không thể một mình thay thế bạn bè, giáo viên hay một cộng đồng để trẻ luyện tập. Lớp tiếng Việt tạo thêm nơi các em được dùng ngôn ngữ với người ngoài gia đình, còn giáo viên giúp việc học có trình tự và tiến bộ rõ ràng.
Hội đồng Văn hóa và Giáo dục Canada-Việt Nam (CVCEC) đang mở rộng mạng lưới dạy tiếng Việt tại nhiều tỉnh bang, kết nối lớp trực tiếp với nền tảng trực tuyến. Tại PEI, ba lớp tiếng Việt và văn hóa truyền thống có 30 học sinh, dưới sự phụ trách chuyên môn của cô Hoàng Minh Hà cùng các giáo viên tình nguyện. Sau hai năm, nhiều em từng chưa biết nói hoặc chưa học tiếng Việt đã có thể đọc, kể chuyện và tập viết. Kết quả ấy cho thấy lớp học cộng đồng có thể biến mong muốn giữ tiếng mẹ đẻ thành năng lực sử dụng cụ thể.
Kết nối lớp học để vượt qua khoảng cách
Các lớp cộng đồng sẽ khó bền vững nếu mỗi nơi phải tự xây chương trình, học liệu và cách dạy. CVCEC hướng tới một mạng lưới dùng chung những nền tảng ấy, để giáo viên ở các địa phương phối hợp và học sinh tiếp cận học liệu miễn phí, rồi tiếp tục luyện tập tại nhà. Lớp trực tuyến do cô Ngô Nguyễn Diệu Anh phụ trách ở Manitoba kết nối với học sinh tại PEI, tạo thành một cộng đồng học tập vượt qua khoảng cách địa lý.
Dự án “Trường Tiếng Việt của em” ban đầu gặp khó vì giáo viên phần lớn là tình nguyện viên, còn việc thuê địa điểm và vận hành lớp trực tiếp vượt quá khả năng tài chính. Chuyển một phần hoạt động lên mạng và số hóa học liệu là cách ứng phó thiết thực, không phải thay thế hoàn toàn lớp học trực tiếp. Chương trình có 8 chủ đề, 40 chặng học và công cụ trí tuệ nhân tạo hỗ trợ luyện nghe, nói, viết. Công nghệ chỉ có ích khi giúp các em luyện thường xuyên và nối được những điểm học nhỏ lẻ.
Ngôn ngữ gắn với văn hóa và trách nhiệm lâu dài
Dạy tiếng Việt hiệu quả không nên dừng ở đánh vần và chép bài. Tại điểm học trực tiếp ở PEI, học sinh còn gói bánh chưng, nặn bánh trôi và rước đèn Trung thu; các em cũng tìm hiểu lịch sử, phong tục Việt Nam. Những trải nghiệm ấy giúp từ ngữ gắn với món ăn, câu chuyện và ký ức gia đình, khiến văn hóa trở thành một phần của việc học chứ không phải bài học rời rạc.
Vai trò của ba bên cần rõ ràng: gia đình duy trì tiếng Việt hằng ngày, giáo viên bảo đảm chất lượng chuyên môn, còn tổ chức cộng đồng kết nối người dạy và huy động nguồn lực. Hơn 20 phụ huynh tại PEI hỗ trợ các lớp học, một minh chứng rằng sự tham gia của gia đình có thể củng cố công sức của giáo viên tình nguyện. CVCEC muốn nhân rộng mô hình liên kết, nâng cấp học liệu số và làm việc với Hội đồng Trường học Khu vực Toronto để hỗ trợ các lớp thuộc Chương trình Ngôn ngữ quốc tế; về lâu dài, tổ chức cũng mong tiếng Việt được công nhận là ngoại ngữ có tín chỉ trong những chương trình phù hợp.
Giữ tiếng mẹ đẻ không thể giao phó cho một lớp học hay một ứng dụng. Điều quyết định là trẻ có được nghe, dùng và trân trọng tiếng Việt trong đời sống thường ngày hay không. Khi gia đình tạo thói quen, giáo viên dẫn dắt việc học và cộng đồng giữ cho các lớp kết nối, tiếng Việt có cơ hội trở thành ngôn ngữ các em chủ động nói — đồng thời là sợi dây nối các em với gia đình và quê hương.
