Di sản cần được học bằng trải nghiệm
Giáo dục di sản là cách đưa lịch sử, tri thức và thực hành văn hóa của một vùng đất vào bài học để học sinh trực tiếp quan sát, tìm hiểu và kết nối với đời sống hôm nay. Đây không nên là phần kiến thức bên lề: khi được tổ chức tốt, nó giúp những điều trừu tượng trong sách trở thành ký ức và hiểu biết có ý nghĩa.
Chương trình giáo dục phổ thông 2018 bổ sung môn giáo dục địa phương bên cạnh lịch sử, địa lý, khoa học tự nhiên và hoạt động trải nghiệm; môn học này được bố trí 35 tiết trong 35 tuần. Khi dạy lịch sử địa phương, nhiều trường đưa học sinh đến di tích để xem kỷ vật, nghe kể chuyện, làm hoa giấy Thanh Tiên hoặc đọc sách trong không gian văn hóa Huế. Những hoạt động như vậy cho thấy dạy học trải nghiệm có thể gắn kiến thức với nơi chốn và con người cụ thể. Theo các chuyên gia di sản, trải nghiệm thực tế còn rèn khả năng quan sát, tinh thần tập thể, kỷ luật và kỹ năng.
Bản sắc được gìn giữ qua gặp gỡ
Ở trường nội trú dân tộc Cư M’gar, văn hóa không phải chủ đề xa lạ để học sinh chỉ tiếp nhận từ bài giảng: toàn bộ học sinh là người dân tộc thiểu số, thuộc nhiều nhóm với tiếng nói, trang phục và phong tục khác nhau. Nhà trường xây dựng mô hình “Hệ sinh thái trải nghiệm trong quản lý giáo dục chuyên biệt nhằm bảo tồn giá trị văn hóa dân tộc”, để các em học, thực hành và tìm hiểu nét riêng của nhiều cộng đồng.
Trong sinh hoạt dưới cờ, giờ ra chơi và câu lạc bộ, học sinh giới thiệu trang phục, món ăn, nhạc cụ, phong tục; đồng thời chia sẻ điều biết từ gia đình, buôn làng và khám phá văn hóa của bạn bè. Cách làm này có giá trị vượt khỏi việc ghi nhớ thông tin: sự khác biệt trở thành cơ hội đối thoại, nuôi niềm tự hào về cội nguồn và sự tôn trọng lẫn nhau. Nhà trường còn kết hợp trải nghiệm trực tiếp với công nghệ số; tại nhà truyền thống, hiện vật và trang phục được giới thiệu cùng mã QR.
Tiếng Anh và công nghệ mở rộng lớp học quê hương
Sáng 4/11, Trường Tiểu học Núi Đèo phối hợp Trường Tiểu học Thủy Đường, phường Thủy Nguyên, tổ chức chuyên đề “Cùng tiếng Anh và công nghệ số khám phá văn hóa quê hương”. Tiết trải nghiệm lớp 4 về nghề truyền thống được thiết kế thành năm “Trạm văn hóa số”: dấu ấn lịch sử; kiến trúc và nhịp cầu; phong tục, tập quán; nghề truyền thống; văn hóa nghệ thuật.
Học sinh tìm hiểu bánh gai Ninh Giang, gốm Chu Đậu, mắm Cát Hải, gói bánh chưng Thủy Đường và nghề đan lát Chính Mỹ. Video, sách điện tử, robot ứng dụng trí tuệ nhân tạo, mã QR và thực tế ảo hỗ trợ các em tương tác; tiếng Anh được lồng ghép để gọi tên, giới thiệu và chia sẻ điều khám phá. Đây là hướng đi đáng chú ý: công nghệ có ích khi đưa học sinh đến gần câu chuyện địa phương, còn ngoại ngữ tạo thêm cách diễn đạt câu chuyện ấy. Hai trường cũng hướng tới phát triển năng lực số, tiếng Anh và ý thức gìn giữ giá trị truyền thống.
Đổi mới phải đi cùng chiều sâu
Đưa văn hóa địa phương vào lớp học không đồng nghĩa với việc chất thêm nội dung hay biến di tích thành phông nền cho một chuyến tham quan. Bài học cần có mục tiêu rõ, hoạt động phù hợp lứa tuổi và cơ hội để học sinh tự quan sát, đặt câu hỏi, thực hành rồi chia sẻ. Từ nghề thủ công đến nhạc cụ tre nứa, giá trị văn hóa chỉ sống trong nhận thức của trẻ khi các em hiểu ai gìn giữ nó và vì sao nó đáng được tiếp nối.
Chuyên đề của hai trường ở Thủy Nguyên còn là dịp để cán bộ quản lý, giáo viên trao đổi kinh nghiệm tổ chức trải nghiệm, tích hợp giáo dục địa phương và khai thác nguồn lực văn hóa, lịch sử. Đây nên là bước khởi đầu cho cách dạy linh hoạt hơn, không phải một sự kiện đơn lẻ. Khi tiếng Anh và công nghệ phục vụ việc tìm hiểu thay vì lấn át trải nghiệm, học sinh vừa có thêm năng lực mới vừa nhận ra di sản thuộc về đời sống quanh mình. Kết hợp hai mục tiêu ấy là hướng đi thiết thực để trường học nuôi hiểu biết, lòng tự hào và trách nhiệm gìn giữ bản sắc.
