Thích nghi với cuộc sống tập thể là một phần của giáo dục
Trường nội trú vùng khó là cơ sở giáo dục tổ chức nơi ăn, ở và học tập cho học sinh ở địa bàn xa xôi, giúp các em tiếp cận trường lớp thường xuyên hơn nhưng cũng đòi hỏi sự chăm sóc toàn diện ngoài giờ học. Sau hơn một tháng hoạt động, Trường Phổ thông Nội trú Tiểu học và THCS Yên Khương ở Thanh Hóa cho thấy học sinh vùng biên đang dần quen với nếp sống tập thể. Đây là kết quả đáng kể tại xã có địa bàn trải dài theo sườn núi, dân cư phân tán, nhiều bản cách trung tâm hàng chục kilômét và khoảng 7 km đường biên giáp Lào.
Năm học 2026–2027, trường có hơn 710 học sinh; 486 em từ lớp 4 đến lớp 9 thuộc diện nội trú, số còn lại ăn bán trú rồi về nhà. Bữa ăn, giờ nghỉ và khu tự học tạo nên nhịp sinh hoạt mới, đồng thời rèn tính tự lập. Nhưng với học sinh lớp 4–5 lần đầu xa gia đình, nỗi nhớ nhà và những đêm khóc là trở ngại có thật; giáo viên phải vỗ về, còn phụ huynh đón con về vào chiều thứ Sáu. Nếp nội trú chỉ ổn định khi nhà trường và gia đình cùng nâng đỡ học sinh, chứ không thể trông chờ riêng vào khu ký túc.
Ea Rốk: trường đã mở cửa, nhưng đời sống nội trú chưa thể bắt đầu
Trái với tiến trình thích nghi ở Yên Khương, Trường Nội trú liên cấp Tiểu học và THCS Ea Rốk đã hoạt động gần hai tháng nhưng học sinh vẫn chưa thể ăn ở tại trường. Khi năm học 2026–2027 khai giảng, các dãy phòng học và nhà hiệu bộ đã được bàn giao, nhưng ký túc xá, nhà ăn chưa hoàn thành; việc bàn giao hạ tầng chậm và mua sắm thiết bị nội trú còn dang dở. Trong lúc đó, gia đình anh Phón Văn Lỷ phải dậy từ 5 giờ 30, chuẩn bị đồ ăn và đưa hai con đi hơn 10 km, rồi lại gác việc nương rẫy để đón các em.
Trường có 515 học sinh, trong đó dự kiến 337 em từ lớp 4 đến lớp 9 ở nội trú; số còn lại học bán trú. Quy mô ấy cho thấy cơ sở vật chất nội trú không phải hạng mục phụ, mà là điều kiện để mô hình phát huy tác dụng. Nhà trường đặt mục tiêu bắt đầu tổ chức nội trú vào ngày 10/11, sau khi hoàn tất việc lựa chọn nhà thầu cung cấp chăn, màn, gối, đệm, dự kiến vào đầu tháng. Mốc này cần được theo sát: nếu nơi ở chưa sẵn sàng, lợi ích dự kiến cho học sinh vùng núi vẫn bị đẩy sang vai gia đình.
Thiếu giáo viên khiến trường khó tổ chức dạy học đúng nhu cầu
Ở xã Krông Á, Đắk Lắk, thách thức tuyển giáo viên không nằm ở chỗ thiếu chỉ tiêu mà ở việc khó tìm người chấp nhận làm việc xa, đi lại vất vả với mức thu nhập thấp. Trường Tiểu học và THCS Phan Đình Phùng được giao 8 chỉ tiêu hợp đồng nhưng mới tuyển được 3 người; Trường Tiểu học Đinh Tiên Hoàng được giao 17 chỉ tiêu mà mới bố trí được 11, gồm 9 giáo viên chủ nhiệm và 2 giáo viên tiếng Anh.
Tại Mẫu giáo Hoa Ban, 685 trẻ học trong 22 lớp ở nhiều điểm trường, với 35 giáo viên biên chế và 12 giáo viên hợp đồng; trường vẫn thiếu người so với định mức, nên chưa dám tách lớp để giảm sĩ số. Một giáo viên hợp đồng nhận hơn 5 triệu đồng mỗi tháng có thể gần như không còn dư sau tiền đi lại và sinh hoạt. Nhà trường đã bố trí chỗ ở tập thể và chủ động sắp xếp nhân sự, nhưng đó mới là giải pháp tình thế. Muốn giữ người, cần tính đồng thời đến thu nhập, điều kiện đi lại và nơi ở; nếu không, lớp học và việc chăm sóc trẻ vẫn phải vận hành trong tình trạng thiếu hụt.
Đầu tư có trọng điểm giúp thu hẹp khoảng cách giáo dục
Tuyên Quang đang chọn cách tập trung nguồn lực cho vùng khó để giữ học sinh và cải thiện điều kiện học tập ngay tại địa phương. Kế hoạch của tỉnh ưu tiên sửa chữa, nâng cấp phòng học, thư viện, thiết bị dạy học và hạ tầng công nghệ ở vùng sâu, vùng dân tộc thiểu số, miền núi và biên giới. Sáu trường nội trú liên cấp tại Minh Tân, Pà Vầy Sủ, Phố Bảng, Sơn Vĩ, Thanh Thủy và Xín Mần dự kiến hoạt động từ năm học 2026–2027; tổng vốn giai đoạn một hơn 1.300 tỷ đồng, cùng khoảng 65,7 tỷ đồng dự kiến dành cho thiết bị.
Đến tháng 8/2026, sáu trường tuyển 6.944 học sinh, đạt khoảng 99% công suất thiết kế; trong đó có 5.671 em nội trú và 1.273 em bán trú. Quy mô này chỉ có ý nghĩa khi nhân lực, thiết bị và cách quản lý sinh hoạt được chuẩn bị cùng lúc với công trình. Tại xã Hồ Thầu, địa phương tiếp tục duy trì các điểm trường phân tán để trẻ không phải đi xa hơn sau sắp xếp. Đó là lựa chọn thực tế: trường nội trú vùng khó cần thiết, nhưng không thể thay thế mọi điểm trường. Muốn thu hẹp chênh lệch, đầu tư phải bám địa hình, hỗ trợ giáo viên và bảo đảm học sinh được học trong điều kiện phù hợp.
