Hạ Thái, nơi nghề cũ tiếp tục chuyển động
Workshop sơn mài là buổi trải nghiệm tại đó người tham gia làm quen với vật liệu, thử một số thao tác tạo tác và nhìn thấy các công đoạn phía sau một sản phẩm sơn mài hoàn chỉnh. Ở Hạ Thái, hoạt động này có ý nghĩa hơn một món đồ mang về: nó đưa khách đến gần tri thức thủ công được truyền qua nhiều thế hệ. Làng sơn mài Hạ Thái, thuộc xã Hồng Vân, Hà Nội, là một trong những trung tâm sản xuất sơn mài lâu đời và nổi tiếng của Thủ đô. Nghề sơn mài truyền thống ở đây không đứng yên trong ký ức; người thợ vẫn làm tranh, đồ gia dụng và vật trang trí, đồng thời tìm cách đưa kỹ thuật quen thuộc vào mẫu mã mới. Một buổi trải nghiệm thủ công vì vậy có thể mở ra câu chuyện về lao động, thẩm mỹ và sinh kế, chứ không chỉ là dịp thử vẽ.
Lịch sử rộng hơn của nghề đồ sơn cũng cho thấy đây không phải kỹ thuật nhất thời: thời Lê, Nguyễn, từ thế kỷ XVII đến đầu thế kỷ XX, được xem là giai đoạn phát triển rực rỡ của nghề làm đồ sơn và sơn son thếp vàng. Hạ Thái nối tiếp mạch nghề ấy bằng sự truyền dạy trong cộng đồng và khả năng thích nghi. Điều đáng quý không phải giữ nguyên mọi hình thức, mà là giữ được tay nghề và tinh thần tạo tác khi đời sống thay đổi.
Từ tấm vóc đến bề mặt óng ánh
Theo chân người tham gia workshop, điều dễ nhận ra là sản phẩm sơn mài không xuất hiện sau vài nét trang trí. Quy trình bắt đầu từ làm vóc, đánh vải, hom sơn, lót sơn, rồi trang trí và mài bóng; mỗi lớp cần thời gian và sự cẩn trọng. Nghệ nhân Ưu tú Nguyễn Thị Hồi cho biết riêng phần vóc, làm hai mặt như nhau, cũng mất nửa tháng trước khi người thợ bắt đầu trang trí tranh. Con số ấy khiến thao tác nhỏ trong buổi trải nghiệm trở nên đáng suy ngẫm: phía sau vẻ bóng mượt là nhiều lượt chuẩn bị mà người xem thường không thấy. Workshop không thể thay thế quá trình học nghề, nhưng giúp người mới hiểu vì sao sự kiên nhẫn là một phần của kỹ thuật.
Mài nước là bước then chốt, quyết định chiều sâu màu sắc và ánh óng đặc trưng. Họa sĩ Trần Công Dũng lưu ý rằng mài quá tay có thể làm hỏng hiệu quả mong muốn. Vì thế, khi tự thử một thao tác, khách không chỉ tập điều khiển tay mà còn học cách dừng đúng lúc. Vẻ đẹp sơn mài không nằm ở lớp phủ bóng đơn thuần; nó được mở ra bằng việc xử lý từng lớp và để lộ những gì người thợ muốn giữ trên bề mặt.
Người thợ giữ nghề bằng đôi tay và sự đổi mới
Gặp người thợ lành nghề ở Hạ Thái, câu chuyện bảo tồn hiện lên qua lựa chọn rất cụ thể: đổi chất liệu, mở rộng mẫu mã nhưng không buông phần việc thủ công làm nên bản sắc. Bên cạnh gỗ, tre, nứa và song mây, người làm nghề còn sử dụng composite, gốm sứ. Máy móc có thể hỗ trợ phủ bóng, nhưng theo lời một người thợ trong làng, phần vẽ và trang trí vẫn được làm bằng tay. Đó là ranh giới đáng chú ý giữa đổi mới công cụ với đánh mất kỹ thuật cốt lõi.
Sơn mài Hạ Thái cũng không bị giới hạn trong tranh. Người thợ làm bát, đĩa, lọ hoa, khay, đồ trang trí và tranh khảm, phục vụ khách trong nước lẫn quốc tế. Chất liệu và ứng dụng mới tạo thêm cơ hội cho nghệ nhân, nhà thiết kế và nghệ sĩ đương đại đưa kỹ thuật này vào nội thất, đồ gia dụng, trang sức hay quà tặng văn hóa. Nếu chỉ xem nghề như kỹ thuật phục chế hoặc trang trí công trình tín ngưỡng, không gian phát triển sẽ hẹp. Nghề chỉ được gìn giữ bền vững khi người thợ có thể sống bằng nghề và người trẻ nhìn thấy tương lai trong đó.
Một buổi trải nghiệm, một cách nhìn khác
Giá trị của workshop sơn mài không nằm ở việc biến khách thành nghệ nhân trong một buổi, mà ở việc giúp họ nhìn thành phẩm bằng con mắt khác. Sau khi biết vóc cần nhiều lớp xử lý, hiểu vì sao mài nước đòi hỏi kinh nghiệm và thấy bàn tay người thợ vẫn giữ vai trò quyết định, một chiếc khay hay bức tranh không còn là món đồ trang trí vô danh. Nó mang dấu vết của thời gian, kỹ năng và lựa chọn sáng tạo.
Đến làng nghề Hạ Thái để thử làm sơn mài vì thế là một trải nghiệm thủ công đáng chọn cho người muốn tìm hiểu văn hóa bằng cách trực tiếp tham gia. Buổi workshop mở cánh cửa vào nghề, còn tương lai của nghề phụ thuộc vào việc những cánh cửa ấy dẫn khách đến sự trân trọng và tạo thêm cơ hội sống cho người thợ. Giữ nghề không có nghĩa đóng khung nó trong quá khứ; đó là để kỹ thuật truyền thống tiếp tục có chỗ đứng trong đời sống hôm nay.
