Từ chủ trương đến cơ hội nghiên cứu thực chất
Trí thức kiều bào là những chuyên gia, nhà khoa học và người làm chuyên môn gốc Việt ở nước ngoài có thể đóng góp cho nghiên cứu, công nghệ và đào tạo tại Việt Nam thông qua hợp tác được tổ chức bài bản. Nghị quyết 23-NQ/TW của Bộ Chính trị đặt yêu cầu xây dựng cơ chế, chính sách đột phá để thu hút, kết nối và phát huy hiệu quả nguồn lực này. Nhưng chủ trương sẽ khó tạo kết quả nếu lời mời hợp tác không đi kèm đề tài, đối tác và cách tham gia cụ thể.
Trao đổi với phóng viên tại Ottawa, PGS Vũ Việt Hưng, Chủ tịch Mạng lưới Chuyên gia và Nhà khoa học Việt Nam tại Canada, nhận định khả năng đóng góp phụ thuộc vào cách tổ chức chương trình, phân bổ nguồn lực và kết nối các bên. Đây là điểm cần nhìn thẳng: kết nối không thể chỉ dừng ở hội thảo hay những lần trao đổi ý tưởng. Muốn chuyên gia Việt ở nước ngoài góp sức đều đặn, trong nước cần xác định rõ bài toán cần giải và tạo đường đi từ đề xuất nghiên cứu đến triển khai.
Chương trình cụ thể giúp tìm đúng người, đúng nhu cầu
Một điểm nghẽn được nêu ra là thiếu chương trình tầm quốc gia, thiết kế cụ thể để huy động chuyên gia người Việt trên toàn cầu tham gia dự án khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo. Khi thông tin về năng lực chuyên gia và nhu cầu nghiên cứu trong nước không gặp nhau, cả hai phía đều mất cơ hội tìm đúng đối tác. Vì vậy, kết nối cần bắt đầu từ danh mục bài toán, hướng nghiên cứu, nhóm thực hiện và điều kiện tham gia dễ tiếp cận.
Từ kinh nghiệm kết nối trí thức Việt Nam tại Canada, ông Hưng đề xuất các chương trình kết hợp nghiên cứu công nghệ với đào tạo nhân lực trẻ chất lượng cao trong bốn lĩnh vực: công nghệ số, trí tuệ nhân tạo, hàng không vũ trụ và năng lượng nguyên tử. Cách thiết kế này đáng chú ý vì gắn năng lực chuyên gia với cả nhu cầu công nghệ lẫn việc bồi dưỡng đội ngũ trong nước. Một cơ sở dữ liệu quốc gia cập nhật trung tâm nghiên cứu, nhân lực, thiết bị và lĩnh vực chuyên môn cũng có thể giúp các bên tìm thấy nhau, thay vì trông chờ vào quan hệ cá nhân.
Vai trò rõ ràng là điều kiện để hợp tác bền
Lời mời tham gia chỉ có ý nghĩa khi đi cùng trách nhiệm chuyên môn, quyền đóng góp và điều kiện theo đuổi dự án đến cùng. Các nhà khoa học cần được tham gia thường xuyên, có vai trò rõ ràng và phối hợp với đối tác trong nước trong suốt quá trình nghiên cứu. Nếu chuyên gia chỉ được hỏi ý kiến ở một thời điểm, hợp tác khoa học dễ trở thành hoạt động ngắn hạn, không tận dụng được tri thức tích lũy hay mạng lưới quốc tế của họ.
Một đề xuất cụ thể là cho phép nhà khoa học, chuyên gia có quốc tịch Việt Nam ở nước ngoài làm đồng chủ nhiệm đề tài dùng nguồn tài trợ quốc gia như NAFOSTED. Theo cách phân công được gợi ý, chuyên gia ở nước ngoài định hướng khoa học, tìm cộng sự và kết nối đối tác quốc tế; đồng chủ nhiệm trong nước phụ trách quản lý tài chính và giải ngân. Mô hình này phân định trách nhiệm thay vì để khác biệt về địa lý trở thành rào cản. Muốn các nhóm theo đuổi mục tiêu nghiên cứu có chiều sâu, chương trình cũng cần bố trí thời gian, nguồn lực, thiết bị và cơ hội đào tạo phù hợp.
Thiết kế chương trình quyết định sức bền của đóng góp
Kinh nghiệm từ Mạng lưới Chuyên gia và Nhà khoa học Việt Nam tại Canada cho thấy bài toán không nằm ở việc thiếu người giỏi, mà ở cách tạo khuôn khổ để họ cùng làm việc với trong nước. Mỗi chương trình cần công khai nhu cầu, tiêu chí tham gia, đầu mối phối hợp và nguồn lực; đồng thời tính đến tâm lý e ngại va chạm hoặc cạnh tranh giữa chuyên gia để xây dựng môi trường cùng hướng về mục tiêu nghiên cứu. Doanh nghiệp cũng có thể trở thành đối tác nếu có cơ chế khuyến khích hợp tác và chuyển giao công nghệ phù hợp.
Nghị quyết 23 sẽ được cụ thể hóa không phải bằng những lời kêu gọi chung, mà bằng các đề tài và hoạt động đào tạo có sự tham gia thực chất của trí thức kiều bào. Chương trình rõ ràng, đối tác phù hợp, nguồn lực tương xứng và vai trò chuyên môn được xác định là nền tảng để duy trì đóng góp lâu dài. Đây là hướng đi thuyết phục hơn việc chỉ đo thành công bằng số lần kết nối: mục tiêu cuối cùng phải là cùng xây dựng, triển khai và phát triển dự án đáp ứng nhu cầu khoa học, công nghệ trong nước.
