Nợ bảo hiểm biến nghĩa vụ doanh nghiệp thành rủi ro của người lao động
Nợ bảo hiểm xã hội là tình trạng doanh nghiệp chậm hoặc không nộp các khoản BHXH, BHYT, BHTN phải đóng cho người lao động, khiến quyền được bảo vệ khi ốm đau, thai sản, thất nghiệp hay về hưu có nguy cơ bị ảnh hưởng. Đây không phải khoản nợ có thể để vô thời hạn: nghĩa vụ đóng thuộc về doanh nghiệp, còn hậu quả trước mắt thường rơi vào người làm công. Hai địa phương cho thấy mức độ dai dẳng của vấn đề. Tại Thanh Hóa, đến hết tháng 9/2026, hơn 2.316 đơn vị chậm đóng từ ba tháng trở lên, với số tiền hơn 478 tỷ đồng; tổng số tiền chậm đóng BHXH, BHYT, BHTN toàn tỉnh vượt 1.411 tỷ đồng. Ở Cà Mau, 23 doanh nghiệp còn nợ bảo hiểm từ năm 2012, tổng cộng hơn 111 tỷ đồng, trong đó lãi chậm đóng là 48 tỷ đồng.
Những con số này không chỉ phản ánh sổ sách kế toán. Tại Cà Mau, khoản nợ ảnh hưởng quyền lợi của hơn 1.600 người; tại Thanh Hóa, riêng 11 doanh nghiệp nợ lớn kéo dài đã tác động đến 731 lao động. Khi quá trình đóng bị đứt quãng, người lao động có thể gặp trở ngại trong việc thụ hưởng chế độ đúng lúc. Vì vậy, chậm đóng bảo hiểm cần được nhìn nhận như một vấn đề thực thi quyền lợi, không phải tranh chấp tài chính riêng giữa doanh nghiệp và cơ quan quản lý.
Khó khăn tài chính không thể là lý do để khoản nợ kéo dài vô hạn
Không phải mọi doanh nghiệp nợ bảo hiểm đều có cùng nguyên nhân. Nguồn tin tại Thanh Hóa ghi nhận cả đơn vị gặp khó khăn sản xuất, thiếu hợp đồng, nợ lương, lẫn trường hợp bị cho là chây ỳ và không thực hiện nghĩa vụ. Một số doanh nghiệp đã giải thể, phá sản, dừng hoạt động hoặc chủ bỏ trốn; tại Cà Mau, có doanh nghiệp mất cân đối tài chính, ngừng hoạt động, cho thuê nhà xưởng, cắt giảm lao động nhưng còn vướng thủ tục phá sản. Phân loại nguyên nhân là cần thiết, nhưng không thể để chữ “khó khăn” trở thành tấm chắn che khuất trách nhiệm.
Trách nhiệm càng rõ khi doanh nghiệp đã khấu trừ phần đóng bảo hiểm từ tiền lương nhưng không chuyển cho cơ quan BHXH. Khi đó, người lao động đã chịu khoản khấu trừ mà quyền lợi tương ứng vẫn có thể bị treo. Cơ quan chức năng cần xác minh việc khấu trừ, dòng tiền và khả năng thanh toán, đồng thời phân biệt doanh nghiệp mất khả năng thực tế với đơn vị cố tình né nghĩa vụ. Cách xử lý phải dựa trên hồ sơ cụ thể, nhưng không thể dừng ở lời hứa trả nợ nếu cam kết liên tục bị bỏ qua.
Mức độ kéo dài cho thấy nhắc nhở đơn thuần chưa đủ sức răn đe. Ở Cà Mau, cơ quan chức năng đã thanh tra, kiểm tra, khởi kiện và xử phạt hành chính một số doanh nghiệp; chế tài được nêu gồm tiền phạt và lãi chậm nộp 0,03% mỗi ngày trên tổng số tiền nợ. Tuy nhiên, nếu doanh nghiệp không còn hoạt động hoặc không có khả năng thanh toán, quyết định xử phạt trên giấy chưa tự khôi phục được quyền lợi người lao động. Đó là lý do phải gắn chế tài với khả năng thu hồi và trách nhiệm cá nhân khi có căn cứ.
Cơ quan liên quan phải biến phối hợp thành kết quả thu hồi
BHXH không thể một mình giải quyết mọi khoản nợ kéo dài. Tại Cà Mau, cơ quan BHXH cho biết sẽ phối hợp Sở Nội vụ tham mưu UBND tỉnh lập tổ liên ngành, làm việc thường xuyên với doanh nghiệp nợ để đôn đốc, đối thoại và thu hồi. Tại Thanh Hóa, BHXH tỉnh và Viện Kiểm sát nhân dân tỉnh triển khai quy chế phối hợp ngày 7/9/2026 cùng Nghị quyết 205/2025/QH15, tập trung trao đổi thông tin, xác minh vụ việc và xem xét khởi kiện dân sự để bảo vệ quyền dân sự, lợi ích công cộng.
Bước tiếp theo cần minh bạch: công khai tình trạng nợ, xác định rõ doanh nghiệp nào còn hoạt động, khoản nào có thể thu hồi và hồ sơ nào có dấu hiệu vi phạm. Thanh Hóa dự kiến tiếp tục phối hợp với các sở, ngành và chính quyền địa phương để nhận diện doanh nghiệp có nguy cơ, trực tiếp làm việc và yêu cầu thực hiện nghĩa vụ. Cơ quan quản lý cũng cần theo dõi việc thực hiện sau thanh tra, thay vì xem biên bản hay quyết định xử phạt là điểm kết thúc.
Khi có dấu hiệu vi phạm hình sự, hồ sơ cần được đánh giá và chuyển xử lý theo quy định; với trường hợp phù hợp, khởi kiện dân sự có thể là con đường bảo vệ quyền lợi. Nhưng mọi bước phải đi cùng thông tin dễ tiếp cận cho người lao động: họ cần biết doanh nghiệp nợ bao lâu, chế độ nào bị ảnh hưởng và nơi nào tiếp nhận kiến nghị. Bảo vệ quyền lợi người lao động đòi hỏi cả trách nhiệm đóng của doanh nghiệp lẫn một cơ chế giám sát đủ sức buộc nghĩa vụ được thực hiện.
Không thể để người lao động gánh hậu quả thay doanh nghiệp
So sánh Thanh Hóa với Cà Mau cho thấy nợ bảo hiểm xã hội không phải hiện tượng nhất thời: một bên có hàng nghìn đơn vị chậm đóng, bên kia còn các khoản nợ kéo dài từ năm 2012. Khó khăn kinh doanh có thể giải thích một phần nguyên nhân, nhưng không xóa nghĩa vụ đã phát sinh và càng không thể chuyển rủi ro sang người lao động.
Doanh nghiệp phải ưu tiên nộp đủ khoản bảo hiểm, thực hiện cam kết có thời hạn và chịu trách nhiệm khi cố tình né tránh. Cơ quan chức năng cần phân loại đúng, phối hợp thanh tra, công khai, thu hồi và khởi kiện hoặc chuyển hồ sơ khi đủ căn cứ. Chỉ khi các biện pháp ấy dẫn tới tiền bảo hiểm được nộp và chế độ được bảo đảm, việc xử lý mới có ý nghĩa. Người lao động không thể tiếp tục là bên trả giá cho sự chậm trễ của doanh nghiệp.
