Tái thiết không thể chỉ là xây nhà, mở đường
Tái thiết Vĩnh Hưng là quá trình tổ chức lại không gian đô thị, hạ tầng và dịch vụ để khu vực đáp ứng tốt hơn nhu cầu sống hiện nay, đồng thời bảo đảm người dân được hưởng lợi từ thay đổi đó. Tại tọa đàm về Vĩnh Hưng do Báo Thanh Niên tổ chức sáng 23/10, GS Đặng Hùng Võ, nguyên Thứ trưởng Bộ Tài nguyên và Môi trường, nhấn mạnh tái thiết là quy luật tất yếu khi kinh tế và nhu cầu sống đổi thay. Nhận định ấy đặt đúng trọng tâm: không thể đánh giá thành công bằng số căn nhà mới hay kilômét đường được mở. Chất lượng đô thị còn phụ thuộc vào trường học, y tế, cây xanh, môi trường và dịch vụ thiết yếu. Nếu các tiện ích ấy không theo kịp, người dân chỉ chuyển từ một khu phố chật chội sang một nơi ở mới nhưng vẫn thiếu điều kiện sống cần thiết. Vì vậy, quy hoạch đô thị phải lấy đời sống cộng đồng làm thước đo.
Nhu cầu thay đổi đã trở nên cấp bách khi nhà ở và cơ sở sản xuất phát triển xen kẽ, còn không gian giao thông chưa đáp ứng lượng người đi lại. Những ngõ rộng 3–4 m khiến xe cứu hỏa, xe cứu thương khó tiếp cận; vụ hỏa hoạn tại khu xưởng trong ngõ 200 Vĩnh Hưng năm 2022 vẫn là lời cảnh báo rõ ràng. Đó không chỉ là vấn đề ùn tắc mà còn là an toàn sinh mạng. Nhưng việc tái cấu trúc cũng không thể bỏ qua những gì người dân đang có: nơi ở gắn với công việc, trường học của con và quan hệ xã hội. Bởi thế, định hướng tái định cư tại chỗ cần được xem như cam kết thực chất, không phải khẩu hiệu. Hạ tầng chỉ được coi là tiến bộ khi người dân có thể tiếp tục sống, làm việc và tiếp cận dịch vụ trong chính cộng đồng đã được cải thiện.
Đại lộ 60 m và cầu Cự Khối cần nối thành mạng lưới
Dự thảo quy hoạch chi tiết tỷ lệ 1/500 đang được lấy ý kiến cộng đồng, định hướng tổ chức lại giao thông theo nhiều cấp độ. Theo dự thảo, các ngõ nhỏ được nâng lên 7–13,5 m; những tuyến kết nối có bề rộng 15 m, 21,5 m và 40 m, cùng trục đại lộ 60 m với quy mô 4–10 làn xe. Đại lộ được kỳ vọng giảm áp lực lưu thông xuyên tâm và kết nối các cụm dân cư với mạng lưới vành đai. Cầu Cự Khối bổ sung hướng kết nối qua sông Hồng, liên kết cửa ngõ Đông Nam Hà Nội với Long Biên và các khu vực kinh tế phía Đông. Đây là những thay đổi có ý nghĩa nếu được triển khai như một hệ thống liên hoàn, thay vì các công trình riêng lẻ.
Bài toán giao thông Vĩnh Hưng không nên dừng ở việc tăng năng lực cho xe cá nhân. Kết nối các tuyến đường sắt đô thị số 4, 8, 10 và 15 mở ra khả năng phát triển đô thị định hướng giao thông công cộng. Điều đó đòi hỏi quy hoạch đường sá, điểm trung chuyển, lối đi bộ và dịch vụ quanh các đầu mối phải được tính cùng nhau. Gần 70% diện tích đất trong phạm vi ảnh hưởng đến các hộ dân được dự thảo định hướng dành cho giao thông, cây xanh và công trình công cộng. Con số này cho thấy mức độ ưu tiên hạ tầng, nhưng cũng đặt ra yêu cầu giải trình minh bạch về phân bổ đất và quyền lợi. Đại lộ hay cây cầu chỉ tạo ra giá trị lâu dài nếu rút ngắn hành trình, giúp xe cứu hộ tiếp cận và mở rộng cơ hội sử dụng dịch vụ cho cư dân.
Giá trị đất đai phải quay lại phục vụ cộng đồng
Hạ tầng tốt hơn thường làm khu vực hấp dẫn hơn và giá trị đất đai có thể tăng theo. GS Đặng Hùng Võ cho rằng phần giá trị gia tăng nhờ đầu tư hạ tầng và nâng cấp không gian sống có thể trở thành nguồn lực cho phát triển đô thị, nếu có cơ chế phù hợp. Đây là mắt xích thường bị bỏ trống: cộng đồng và nguồn lực công góp phần tạo nên lợi thế mới, nhưng lợi ích tăng thêm có thể chỉ chảy vào giá trị tài sản của một bộ phận chủ đất. Muốn tránh điều đó, cơ chế tài chính cần được xác định từ đầu, làm rõ phần giá trị được thu hồi, cách sử dụng nguồn thu và cách phân bổ lợi ích cho các bên. Không thể hứa hẹn rằng đất tăng giá sẽ tự động tài trợ cho đường sá, trường học hay y tế; điều ấy chỉ xảy ra khi quy định và cách thực hiện được thiết kế rõ ràng.
Đây là lý do quy hoạch và huy động nguồn lực phải được xem xét đồng thời. Một bản vẽ có thể xác định trục đường, công viên và công trình công cộng, nhưng thiếu cơ chế vốn và nguồn thu thì các hạng mục dễ nằm lại trên giấy. Ngược lại, khai thác giá trị đất mà không gắn với mục tiêu quy hoạch có thể khuyến khích phát triển lệch về bất động sản, bỏ quên tiện ích và nhu cầu dân cư. Quy hoạch cần chỉ rõ đầu tư nào tạo ra giá trị, nguồn lực thu được quay lại phục vụ hạng mục nào, và người bị ảnh hưởng được bảo đảm quyền lợi ra sao. Đó không phải phần phụ của đồ án mà là điều kiện để ý tưởng trở thành công trình, đồng thời duy trì niềm tin của cộng đồng.
Thước đo thành công là lợi ích ở lại với cư dân
Vĩnh Hưng có khoảng 80.000 dân; dự thảo nêu khoảng 20.000 người, tương đương 7.250 hộ và 25% dân số, bị ảnh hưởng bởi dự án. Quy mô tác động ấy đòi hỏi tham vấn cộng đồng phải đi xa hơn việc công bố phương án. Người dân cần hiểu ranh giới ảnh hưởng, tiến độ, phương án tái định cư và cách các lợi ích từ giá trị đất tăng thêm được chuyển thành dịch vụ công. Nếu tái định cư tại chỗ là định hướng, kế hoạch triển khai phải cho thấy cách duy trì sinh kế, kết nối xã hội và khả năng tiếp cận trường học, y tế trong từng giai đoạn. Những bảo đảm này không làm chậm quy hoạch; chúng giúp hạn chế xung đột và khiến dự án có cơ hội đi đến cùng.
Tái thiết Vĩnh Hưng có thể trở thành kinh nghiệm để Hà Nội nâng cấp những khu vực đô thị khác, từ hạ tầng kỹ thuật và xã hội đến quản lý đô thị, như GS Đặng Hùng Võ kỳ vọng. Nhưng bài học chỉ đáng giá nếu kết quả được đánh giá bằng điều cư dân thực sự nhận được: đường an toàn hơn, xe cấp cứu tiếp cận được, thêm không gian xanh và dịch vụ thiết yếu, cùng cơ chế chia sẻ công bằng giá trị do đô thị hóa tạo ra. Đại lộ 60 m và cầu Cự Khối có thể mở rộng kết nối; quy hoạch và nguồn lực mới quyết định kết nối ấy phục vụ ai. Kết luận cần rõ ràng: tái thiết không chỉ xây dựng trên đất đai, mà phải biến giá trị đất tăng thêm thành nguồn lực cho một đô thị tốt hơn và lợi ích bền vững cho người dân.
