Đối thoại được nối lại, nhưng chưa có dấu hiệu đột phá
Đàm phán ba bên về Ukraine là tiến trình Mỹ làm trung gian, đưa Nga và Ukraine vào cùng một kênh trao đổi nhằm tìm cách hạ nhiệt xung đột và hướng tới một thỏa thuận hòa bình lâu dài. Sau cuộc gặp giữa đặc phái viên Mỹ Steve Witkoff và Tổng thống Vladimir Putin, Moskva đồng ý nối lại đàm phán hòa bình với Ukraine từ tháng 11. Cuộc gặp dự kiến diễn ra tại Abu Dhabi trong hai ngày 10–11/11. Việc hai bên chấp nhận trở lại bàn đàm phán là tín hiệu đáng chú ý, nhưng không nên nhầm nó với bước ngoặt. Ngoại trưởng Mỹ Marco Rubio nói Washington đang tìm hiểu liệu giải pháp đàm phán có khả thi hay không, đồng thời thừa nhận chưa có dấu hiệu cho thấy thỏa thuận sắp đạt được. Như vậy, ý nghĩa trước mắt của cuộc gặp nằm ở việc khôi phục trao đổi và thử xác định khoảng trống có thể thu hẹp, chứ chưa phải mở đường cho một thỏa thuận nhanh chóng.
Lãnh thổ và bảo đảm an ninh là nút thắt thật sự
Nga và Ukraine đều kỳ vọng đàm phán ba bên có thể góp phần hạ nhiệt xung đột, nhưng hai bên bước vào tiến trình với những mục tiêu khác nhau. Tổng thống Volodymyr Zelensky muốn bàn các bước giảm căng thẳng, ưu tiên an ninh, năng lượng, an ninh hàng hải và trao đổi tù binh. Trong khi đó, Tổng thống Putin nhấn mạnh các thỏa thuận an ninh dài hạn và một thỏa thuận hòa bình cuối cùng, thay vì lệnh ngừng bắn ngắn hạn. Khác biệt này khiến vấn đề lãnh thổ không thể tách rời câu hỏi về trật tự sau chiến tranh. Bất đồng về Donbass và các điều khoản an ninh từng làm đình trệ những vòng thương lượng trước; Nga còn gắn lãnh thổ với việc chấm dứt chiến tranh và hình thức bảo đảm an ninh. Nếu các bên chỉ thống nhất được việc tạm ngừng giao tranh mà không giải quyết điều gì sẽ bảo vệ thỏa thuận, nguy cơ xung đột tái diễn vẫn còn nguyên.
Vì thế, mục tiêu của Ukraine về các kết quả thiết thực ở những lĩnh vực cụ thể có thể giúp giảm tổn hại trước mắt, nhưng khó thay thế một dàn xếp chính trị. Một vòng đàm phán được xem là “thăm dò” cũng phản ánh giới hạn hiện tại: trước khi có thể trao đổi nhượng bộ, mỗi bên cần biết đối phương sẵn sàng chấp nhận điều gì và liệu cam kết đưa ra có thể đứng vững.
Vai trò trung gian của Mỹ phụ thuộc vào đối thoại với cả hai phía
Washington bảo vệ việc duy trì liên lạc với Moskva, lập luận rằng không thể tìm một giải pháp đàm phán nếu không trao đổi với cả Nga và Ukraine. Lập trường này có cơ sở thực tế: Mỹ muốn giữ một kênh có thể truyền đạt đề xuất, thử phản ứng của các bên và giảm nguy cơ hiểu lầm dẫn tới leo thang. Nhưng vai trò trung gian cũng có giới hạn. Việc có mặt tại bàn không đồng nghĩa với khả năng buộc các bên chấp nhận những điều khoản họ coi là đe dọa lợi ích cốt lõi. Quá trình nối lại đàm phán được thúc đẩy sau các tiếp xúc của đặc phái viên Mỹ với Moskva và Kiev, bắt đầu từ đầu tháng 9. Rubio vẫn tỏ ra thận trọng về triển vọng đạt thỏa thuận, trong khi khẳng định trao đổi với cả hai bên là điều cần thiết. Sự thận trọng ấy đáng tin hơn những tuyên bố về một thỏa thuận sắp tới: ngoại giao có thể mở cửa, nhưng kết quả phụ thuộc vào mức độ sẵn sàng thỏa hiệp của Nga và Ukraine.
Khuôn khổ an ninh châu Âu rộng hơn là phép thử dài hạn
Washington đang xem xét một khuôn khổ an ninh châu Âu rộng hơn, thay vì chỉ tập trung vào điều khoản ngừng bắn giữa Nga và Ukraine. Đặc phái viên Jared Kushner nói châu Âu và Nga đã gặp khó khăn trong hơn 30 năm qua khi tìm cách thiết lập một khuôn khổ an ninh bền vững. Những đề xuất được nêu gồm tham vấn thường xuyên, kênh liên lạc khi khủng hoảng, minh bạch quân sự và các biện pháp có đi có lại để giảm nguy cơ leo thang. Đây là hướng đi cần thiết nếu mục tiêu là hòa bình lâu dài, nhưng cũng là phần khó nhất: Nga muốn bàn các quan ngại về NATO, còn Mỹ khẳng định các quốc gia vẫn giữ quyền quyết định về an ninh và liên kết quân sự của mình, với NATO tiếp tục giữ vai trò trung tâm trong phòng thủ tập thể châu Âu. Các đối tác châu Âu sẽ được tham vấn bên lề cuộc gặp Abu Dhabi và có thể tham gia khuôn khổ rộng hơn nếu tiến trình đạt tiến triển. Trong lúc đó, việc khôi phục vận chuyển ngũ cốc qua Biển Đen vẫn đáng theo đuổi để giảm sức ép lên an ninh lương thực, dù không thể giải quyết cuộc chiến. Kết luận, đàm phán Nga Ukraine có giá trị vì giữ cho đối thoại không đứt đoạn, nhưng hy vọng hòa bình sẽ còn mong manh nếu lãnh thổ và bảo đảm an ninh tiếp tục bị xem là những điều kiện đối nghịch. Abu Dhabi có thể mở một chặng thương lượng; chỉ một thỏa thuận có cơ chế an ninh được các bên chấp nhận mới có thể biến chặng đó thành lối ra.
