Khoảng trống không chỉ là thiếu một văn bản
New START là hiệp ước song phương Mỹ–Nga giới hạn số đầu đạn hạt nhân chiến lược và phương tiện mang phóng được triển khai, đồng thời thiết lập các cơ chế minh bạch, kiểm chứng để hai bên theo dõi việc tuân thủ và duy trì đối thoại. Khi New START hết hạn ngày 5/2/2026 mà không có gia hạn hay văn kiện thay thế, thế giới mất đi khuôn khổ pháp lý ràng buộc cuối cùng đối với kho vũ khí chiến lược của hai nước. Người phát ngôn Điện Kremlin Dmitry Peskov ngày 20/10 kêu gọi Moskva và Washington khẩn trương nối lại đối thoại về ổn định chiến lược và kiểm soát vũ khí hạt nhân, đồng thời cảnh báo tình trạng thiếu khuôn khổ là “đặc biệt nguy hiểm”. Đây không phải lời cảnh báo hình thức: khi các giới hạn và quy trình kiểm chứng biến mất, mỗi bên phải suy đoán nhiều hơn về năng lực và ý định của bên kia. Khoảng trống ấy có thể trở thành động lực cho những quyết định quân sự thiếu tin cậy.
New START được ký năm 2010, gia hạn năm 2021, giới hạn mỗi bên ở mức 1.550 đầu đạn hạt nhân chiến lược và 700 phương tiện mang phóng được triển khai. Ý nghĩa của hiệp ước không nằm riêng ở con số: trao đổi dữ liệu, thanh sát và tham vấn thường xuyên giúp phát hiện vi phạm, nhưng cũng giảm khả năng hiểu nhầm một hoạt động quân sự hay thay đổi công nghệ. Mất các cơ chế đó khiến một bước đi vốn có thể mang tính phòng thủ bị diễn giải thành chuẩn bị tấn công. Vì thế, nguy cơ chạy đua vũ trang và tính toán sai không đến từ việc hai bên lập tức tăng kho vũ khí, mà từ việc thiếu thông tin đáng tin cậy để kiềm chế phản ứng trước những động thái của nhau.
Bất đồng về ai ngồi vào bàn
Trở ngại lớn nhất của một thỏa thuận mới là các bên chưa thống nhất phạm vi đàm phán. Washington muốn Trung Quốc tham gia một cơ chế mới, lập luận rằng giới hạn chỉ áp dụng cho Mỹ và Nga có thể không phản ánh tương quan hạt nhân đang thay đổi. Moskva lại yêu cầu tính đến năng lực của Anh và Pháp, hai thành viên NATO có kho vũ khí hạt nhân riêng. Những đòi hỏi này đều có logic chiến lược, nhưng nếu biến chúng thành điều kiện tiên quyết, chúng có thể khiến đàm phán Mỹ Nga bị mắc kẹt trước cả khi bàn tới các giới hạn cụ thể.
Bất đồng còn phản ánh một bài toán khó: Trung Quốc không nhất thiết muốn bị ràng buộc theo một khuôn khổ được hình thành từ cạnh tranh Mỹ–Nga, trong khi Nga không chấp nhận chỉ tập trung vào hai kho vũ khí lớn nhất mà bỏ qua các năng lực hạt nhân châu Âu. Một cuộc gặp ba bên được Tổng thống Donald Trump để ngỏ bên lề hội nghị APEC tại Trung Quốc vào tháng 11, nhưng khả năng tổ chức chưa được xác nhận. Coi cuộc gặp đó là lối thoát sẽ là quá lạc quan. Một diễn đàn có đủ bên không tự động tạo ra đồng thuận; còn một thỏa thuận song phương hẹp có thể bị xem là không còn phù hợp với cán cân hiện nay.
Moskva từng đề xuất hai nước tự nguyện duy trì các giới hạn về số đầu đạn thêm một năm để tạo thời gian đàm phán, nhưng theo phía Nga, Washington chưa phản hồi chính thức. Đây là biện pháp tạm thời đáng được xem xét, bởi giữ nguyên giới hạn ít nhất có thể ngăn khoảng trống pháp lý lập tức chuyển thành cuộc cạnh tranh mở rộng lực lượng. Tuy nhiên, tự nguyện kiềm chế không thay thế được một cơ chế kiểm chứng, và đề xuất ấy cũng chưa giải quyết tranh cãi về Trung Quốc, Anh hay Pháp.
Đối thoại cần bắt đầu trước khi có thỏa thuận lớn
Trong môi trường thiếu tin cậy, hoạt động quân sự hoặc thay đổi công nghệ có thể bị diễn giải theo hướng bất lợi, làm tăng nguy cơ tính toán sai. Rủi ro càng khó kiểm soát khi công nghệ mạng, vệ tinh và trí tuệ nhân tạo tác động đến hệ thống chỉ huy và quá trình ra quyết định hạt nhân. Một sự cố mạng hay tiếp cận vệ tinh không được phối hợp có thể bị xem là tín hiệu tấn công, dù ý định ban đầu khác. Điều đó khiến việc khôi phục liên lạc và tham vấn thường xuyên cấp thiết không kém việc đàm phán các con số.
Nga kêu gọi nối lại đối thoại về ổn định chiến lược với Mỹ, nhưng lời kêu gọi chỉ có ý nghĩa nếu được chuyển thành tiếp xúc cụ thể. Trong khi chưa thể thống nhất một hiệp ước toàn diện, hai bên có thể bắt đầu bằng đối thoại chuyên gia về các nguy cơ đối với hệ thống hạt nhân và cách tránh hiểu nhầm trong khủng hoảng. Cách tiếp cận từng bước không xóa được bất đồng về phạm vi, song giúp duy trì kênh liên lạc và tạo nền tảng cho thỏa thuận sâu hơn.
Khoảng trống sau New START không đồng nghĩa chạy đua vũ trang là điều tất yếu; nhưng thiếu giới hạn, minh bạch và kênh trao đổi khiến mỗi bên dễ chuẩn bị cho kịch bản xấu nhất. Mỹ, Nga và các bên liên quan cần tách việc giảm rủi ro trước mắt khỏi cuộc tranh luận về cấu trúc cuối cùng của một thỏa thuận. Kết luận rõ ràng là: nếu các cường quốc chờ đến khi giải quyết xong mọi bất đồng mới nối lại đối thoại, nguy cơ tính toán sai sẽ tăng lên trong lúc cơ hội kiểm soát vũ khí hạt nhân tiếp tục thu hẹp.
