Khoảng trống kiểm soát khiến đối thoại cấp thiết
Đàm phán hạt nhân là đối thoại giữa các quốc gia nhằm giới hạn kho vũ khí, giảm rủi ro tính toán sai và thiết lập cơ chế minh bạch, kiểm chứng. Ngày 20-10, người phát ngôn Điện Kremlin Dmitry Peskov kêu gọi Nga và Mỹ khẩn trương nối lại đàm phán kiểm soát vũ khí hạt nhân, sau khi New START hết hiệu lực mà chưa có thỏa thuận thay thế. Đây không chỉ là lời thúc giục ngoại giao: hai nước nắm khoảng 87% số vũ khí hạt nhân toàn cầu, nên việc thiếu giới hạn và giám sát song phương tạo ra một khoảng trống an ninh có sức nặng vượt xa quan hệ giữa hai thủ đô.
New START từng giới hạn mỗi bên ở mức tối đa 1.550 đầu đạn hạt nhân chiến lược được triển khai và 700 phương tiện phóng, đồng thời quy định trao đổi thông tin, minh bạch và xác minh tại chỗ. Những con số này không tự xóa bỏ cạnh tranh, nhưng đặt ra ranh giới có thể theo dõi. Khi hiệp ước chấm dứt, điều biến mất không chỉ là một mức trần, mà còn là bộ quy tắc giúp mỗi bên hiểu năng lực của bên kia mà không phải dựa quá nhiều vào suy đoán.
Lời cảnh báo có cơ sở, nhưng chưa phải thỏa thuận
New START, có hiệu lực từ năm 2011 và được gia hạn thêm năm năm vào năm 2021, là hiệp ước song phương cuối cùng còn giới hạn kho vũ khí hạt nhân chiến lược của hai nước. Hiệp ước chính thức hết hiệu lực ngày 5-2-2026 mà không có văn kiện thay thế, chấm dứt một thời gian dài duy trì các cơ chế ràng buộc và giám sát lẫn nhau. Peskov cảnh báo thế giới lần đầu sau thời gian dài không còn khuôn khổ pháp lý dựa trên hiệp ước này và gọi tình hình là “vô cùng nguy hiểm”. Đó là cảnh báo đáng lưu tâm: khi thiếu kiểm chứng, nguy cơ không chỉ nằm ở việc hai bên có thể tăng năng lực, mà còn ở chỗ họ khó phân biệt động thái phòng thủ với chuẩn bị tấn công.
Tuy nhiên, cảnh báo của Moscow không nên bị nhầm với tiến triển ngoại giao. Nga từng đề xuất hai bên tự nguyện duy trì giới hạn đầu đạn thêm một năm để có thời gian thương lượng, nhưng theo phía Nga, Washington chưa phản hồi chính thức. Việc một bên đưa ra đề xuất và kêu gọi khẩn cấp không đồng nghĩa bên kia đã chấp nhận ngồi vào bàn. Vì vậy, lời kêu gọi của Điện Kremlin vừa phản ánh rủi ro thật, vừa đặt sức ép chính trị lên Washington.
Phạm vi bàn đàm phán là nút thắt lớn
Ngay cả khi Nga và Mỹ đồng ý đối thoại, việc xác định ai tham gia và kho vũ khí nào được tính đến sẽ khiến tiến trình phức tạp. Chính quyền Tổng thống Donald Trump cho rằng Trung Quốc cần có mặt trong bất kỳ thỏa thuận mới nào; Ngoại trưởng Marco Rubio từng nói Washington sẽ thúc đẩy đàm phán ba bên với Moscow và Bắc Kinh. Nga lại cho rằng ổn định chiến lược không thể bỏ qua năng lực hạt nhân của các thành viên NATO ở châu Âu, đặc biệt là Anh và Pháp. Hai lập trường mở rộng phạm vi thương lượng theo những hướng khác nhau, khiến việc tái lập một khuôn khổ song phương cũ trở nên khó khăn.
Ngày 19-10, Trump để ngỏ khả năng thảo luận giải trừ vũ khí hạt nhân với Tổng thống Vladimir Putin và Chủ tịch Tập Cận Bình bên lề hội nghị APEC tại Trung Quốc vào tháng 11, nếu cuộc gặp ba bên diễn ra. Nhưng khả năng gặp mặt chưa được xác nhận đầy đủ, càng chưa phải cam kết đàm phán chính thức. Peskov cũng nhận định các cuộc thương lượng sắp tới sẽ phức tạp và kéo dài. Đây là lý do không nên xem một tín hiệu sẵn sàng đối thoại như bằng chứng rằng Nga và Mỹ đã tiến gần tới thỏa thuận.
Cần khôi phục quy tắc trước khi khủng hoảng buộc phải hành động
Bất đồng về Trung Quốc, Anh, Pháp và vai trò của NATO cho thấy kiểm soát vũ khí không thể chỉ là phép tính về số đầu đạn. Nó còn phụ thuộc vào việc các bên chấp nhận đưa năng lực nào vào bàn, trao đổi dữ liệu ra sao và xác minh cam kết bằng cách nào. Càng nhiều chủ thể được đưa vào khuôn khổ, thỏa thuận càng có thể phản ánh thực tế an ninh rộng hơn, nhưng cũng càng khó đạt đồng thuận.
Dù vậy, độ khó không phải lý do để trì hoãn. Trong lúc chưa có hiệp ước thay thế, một cam kết tạm thời về giới hạn và minh bạch có thể giúp giảm bất định, dù không thể thay thế hoàn toàn cơ chế pháp lý và xác minh của New START. Lời kêu gọi của Moscow đáng được xem là lời nhắc về mức độ cấp bách, chứ chưa phải dấu hiệu cho thấy đối thoại đã được khôi phục. Kết luận rõ ràng là: Nga và Mỹ cần nối lại đàm phán, nhưng chỉ tiến trình có cam kết kiểm chứng và thỏa hiệp về phạm vi mới có thể biến lời kêu gọi thành một lá chắn an ninh thực chất.
