Ký ức tập thể và chân dung tác giả
Di sản của nhà văn quân đội là phần ký ức và tác phẩm được tạo nên từ trải nghiệm người lính, đời sống đất nước và những lựa chọn nghệ thuật qua nhiều thời kỳ. Hai dự án sách hướng tới dấu mốc 70 năm Tạp chí Văn nghệ Quân đội cho thấy muốn lưu giữ di sản ấy, cần vừa kể câu chuyện của cộng đồng vừa đọc lại từng tác giả. Một sách kỷ niệm mang tên People of House No. 4 tập hợp hồi ức về những người góp sức xây dựng Nhà số 4; bộ sách còn lại giới thiệu tám nhà văn đoạt Giải thưởng Hồ Chí Minh. Cách tiếp cận kép này đáng giá hơn một cuộc điểm danh thành tựu: ký ức tập thể đặt tác phẩm vào môi trường hình thành, còn chân dung tác giả giúp nhận ra những tiếng nói riêng trong một thế hệ.
Từ số đầu tiên ra mắt tháng 1/1957, Văn nghệ Quân đội trở thành nơi phát hiện, bồi dưỡng nhiều cây bút trưởng thành từ quân đội và kết nối họ với đời sống văn học cả nước. Hướng tới kỷ niệm 70 năm, bộ sách về tám nhà văn là một trong nhiều hoạt động, bên cạnh hội thảo khoa học, cuộc thi thơ và ký.
Một mái nhà được dựng bằng nhiều bàn tay
Ngày 20/10 tại Hà Nội, các nhà văn và biên tập viên từng gắn bó với tạp chí họp bàn việc biên soạn People of House No. 4. Cuộc gặp có cựu Tổng biên tập Nguyễn Trí Huân, nhà thơ Vương Trọng và nhà phê bình Lê Thanh Nghị; Đại tá Phùng Văn Khai, Tổng biên tập, cùng Phó tổng biên tập Đoàn Văn Mật chủ trì. Bản thảo hiện có danh sách 69 tác giả thuộc ba thế hệ, nhưng câu chuyện Nhà số 4 không nên chỉ dành chỗ cho những tên tuổi nổi bật. Những người làm hành chính, dịch giả và họa sĩ minh họa như Đoàn Trung, Mai Văn Hiến cũng được đề nghị ghi nhận.
Các cây bút kỳ cựu nhấn mạnh việc tìm lại tư liệu lưu trữ khan hiếm, ghi lời kể nhân chứng và tôn vinh tất cả những người góp công xây dựng Nhà số 4 ở 4 Lý Nam Đế. Đây là lựa chọn biên tập có ý nghĩa: lịch sử một tạp chí không chỉ nằm trong những tác phẩm đã in, mà còn trong lao động hậu trường và ký ức của người chứng kiến. Ban biên tập dự kiến hoàn thiện bản thảo trước lễ kỷ niệm vào tháng 1/2027.
Tám chân dung, nhiều cách nhìn về lịch sử
Bộ sách thứ hai tập trung vào Nguyễn Thi, Nguyễn Minh Châu, Nguyễn Khải, Hồ Phương, Xuân Thiều, Hữu Mai, Thu Bồn và Hữu Thỉnh. Họ thuộc những thế hệ và có cá tính sáng tạo khác nhau, nhưng đều mang dấu ấn của quân ngũ và lịch sử dân tộc. Nguyễn Thi đem trải nghiệm chiến trường miền Nam vào những trang viết như Người mẹ cầm súng; Hữu Mai bền bỉ tái hiện chiến tranh bằng hồi ức, ký sự và văn học tư liệu; thơ Thu Bồn mở rộng từ chiến trường đến những vùng đất, số phận con người. Những ví dụ ấy cho thấy bộ sách không nên chỉ là tám tiểu sử đặt cạnh nhau: giá trị của nó nằm ở việc làm rõ nhiều con đường sáng tác cùng hình thành một diện mạo văn học.
Tại hội thảo khoa học về hành trình 70 năm của tạp chí, Đại tá, nhà văn Phùng Văn Khai cho biết có 10 nhà văn được đặt tên phố, đường hoặc trường học; tám người nhận Giải thưởng Hồ Chí Minh và 32 người nhận Giải thưởng Nhà nước về văn học, nghệ thuật. Việc hệ thống lại di sản các cây bút tiêu biểu có thể giúp bạn đọc trẻ tiếp cận tác phẩm về chiến tranh, người lính và đất nước bằng văn chương, thay vì chỉ qua những mốc lịch sử.
Lưu giữ để ký ức còn đối thoại với hôm nay
Hai dự án bổ sung cho nhau: sách về Nhà số 4 lưu giữ ký ức chung và ghi công cả những người ít được nhắc đến; bộ sách tám tác giả làm nổi bật những đóng góp cá nhân trong di sản văn học. Một bên bảo vệ bối cảnh hình thành tác phẩm, bên kia giúp người đọc lần theo hành trình sáng tạo và khác biệt nghệ thuật. Đó là cách tiếp cận thuyết phục hơn việc chỉ dựng một danh sách thành tựu, bởi văn chương không sinh ra trong khoảng trống: nó gắn với người viết, đồng đội, biên tập viên và thời cuộc.
Công việc phía trước cũng đòi hỏi sự cẩn trọng: xác lập tiêu chí chọn người, bổ sung lời chứng và khai thác tư liệu còn thất lạc để bản thảo Nhà số 4 có độ bao quát. Lễ kỷ niệm dự kiến diễn ra tại Hà Nội trong tháng 1/2027. Nếu được biên soạn với sự cân bằng giữa ký ức tập thể và chiều sâu từng chân dung, hai dự án sẽ không chỉ đánh dấu một chặng đường của Văn nghệ Quân đội mà còn trao cho thế hệ sau những con đường cụ thể để bước vào văn học và lịch sử.
