Hai gương mặt, một thông điệp về giáo dục âm nhạc
Giáo dục âm nhạc Việt Nam là hệ sinh thái nơi những nhà lãnh đạo học thuật ở các học viện lớn và những cô giáo vùng cao âm thầm đứng lớp cùng nhau định hình thẩm mỹ, nhân cách và bản sắc văn hóa cho thế hệ trẻ, thông qua cả nghiên cứu, đào tạo chính quy lẫn hoạt động cộng đồng bền bỉ tại những nơi điều kiện còn thiếu thốn. Trong bức tranh đó, phó giáo sư âm nhạc Tân Nhàn và cô giáo âm nhạc Tôn Nữ Diệu Hạnh là hai gương mặt tiêu biểu cho hai mô hình khác nhau nhưng bổ sung cho nhau: một người ở vị trí lãnh đạo giáo dục âm nhạc tại “cái nôi đào tạo âm nhạc” của cả nước, một người được tôn vinh bằng giải thưởng thanh niên sống đẹp vì những đóng góp cho cộng đồng. Họ cho thấy, muốn âm nhạc đi vào đời sống, cần cả đỉnh cao học thuật lẫn những lớp học nhỏ nơi vùng xa.
Tân Nhàn: sự khắt khe cần thiết ở đỉnh cao học thuật
Khi Hội đồng Giáo sư Nhà nước công bố 900 ứng viên đạt tiêu chuẩn chức danh Giáo sư, Phó Giáo sư, trong đó có 71 Giáo sư và 829 Phó Giáo sư, việc Tân Nhàn trở thành nữ phó giáo sư âm nhạc duy nhất trong lĩnh vực Nghệ thuật không chỉ là thành tích cá nhân mà là lời nhắc về khoảng trống nữ giới ở tầng lãnh đạo giáo dục âm nhạc. Từ giảng viên đến Phó Trưởng khoa năm 2017 rồi Trưởng khoa Thanh nhạc từ tháng 5/2024 tại Học viện Âm nhạc Quốc gia Việt Nam – cái nôi đào tạo âm nhạc của cả nước – con đường của cô là minh chứng rằng lãnh đạo giáo dục âm nhạc phải đi cùng nghiên cứu nghiêm túc: 14 bài báo khoa học (2 bài quốc tế), 2 cuốn sách, 13 tác phẩm nghệ thuật với 3 giải thưởng cấp quốc gia, 6 giải cá nhân và 17 giải thưởng hướng dẫn.
Điều đáng nói hơn là triết lý dạy học “khó tính” mà cô tự nhận. Khi khẳng định mình luôn “đòi hỏi học trò phải chinh phục được những cái khó, phải vươn lên không ngừng” và phải “dồn mình vào chân tường” để có sức ép vượt vũ môn, Tân Nhàn đang chống lại xu hướng dễ dãi trong đào tạo nghệ thuật. Nhiều người khuyên cô tập trung biểu diễn để có thu nhập tốt hơn, nhưng cô chọn gắn bó với giảng dạy vì muốn định hướng con đường nghệ thuật cho sinh viên và đóng góp cho giáo dục – đào tạo. Đó là lựa chọn mang tính phản biện: đặt trách nhiệm với thế hệ sau lên trên lợi ích nghề nghiệp trước mắt, và dùng vị trí phó giáo sư âm nhạc để bảo vệ chuẩn mực chuyên môn trong một thị trường biểu diễn ngày càng cạnh tranh.
Ngọn lửa âm nhạc truyền thống trong trái tim người thầy
Điểm mạnh nhất của Tân Nhàn không nằm ở danh hiệu mà ở cách cô nhìn âm nhạc như một phần căn cốt của văn hóa dân tộc. Tốt nghiệp ngành Âm nhạc, chuyên ngành Thanh nhạc tại Học viện Âm nhạc Quốc gia Việt Nam năm 2010 và có hơn 16 năm đào tạo, cô không chọn con đường thị trường hóa mà kiên trì với dòng nhạc dân gian, từ giải Nhất Sao Mai phong cách nhạc dân gian năm 2005 đến các album tôn vinh âm nhạc truyền thống như “Yếm đào xuống phố”, “Níu dải lụa đào”. Khi nói muốn sinh viên “dù có bay cao, bay xa đến đâu cũng phải nhớ gốc rễ văn hóa dân tộc” và biến tình yêu âm nhạc truyền thống thành “ngọn lửa” trong trái tim mình, cô đặt ra một chuẩn mực khác cho giáo dục âm nhạc Việt Nam: đào tạo giọng hát không tách khỏi đào tạo ý thức văn hóa.
Song song với biểu diễn, việc cô phát triển con đường giảng dạy, nghiên cứu và từng bước đảm nhiệm các vị trí quản lý chuyên môn tại Học viện cho thấy một mô hình lãnh đạo giáo dục âm nhạc đáng được nhân rộng: nghệ sĩ không rời bục giảng, nhà quản lý không rời sân khấu. Hiện tại, việc cô đảm nhận vai trò giám khảo chính tại cuộc thi Sao Mai 2026 cùng các nghệ sĩ tên tuổi khác là cơ hội để triết lý đó lan rộng hơn: dùng sân chơi truyền hình để nhắc lại giá trị của âm nhạc truyền thống, và dùng tiêu chuẩn học thuật để đánh giá tài năng trẻ. Nếu giáo dục âm nhạc Việt Nam cần một “tiếng nói khó tính” để giữ chất lượng, thì đó chính là kiểu khó tính mà Tân Nhàn đang thực hành.
Tôn Nữ Diệu Hạnh: sức nặng của một giải thưởng cộng đồng
Ở một phía khác của bản đồ giáo dục âm nhạc, cô giáo âm nhạc Tôn Nữ Diệu Hạnh nhận giải thưởng thanh niên sống đẹp do Hội Liên hiệp Thanh niên Việt Nam thành phố Đà Nẵng trao tặng. Giải thưởng này mang ý nghĩa vượt ra ngoài một tấm bằng khen: nó là sự thừa nhận rằng giáo dục âm nhạc không chỉ diễn ra trong phòng hòa nhạc hay giảng đường học viện, mà còn trong những lớp học nhỏ, những hoạt động cộng đồng nơi điều kiện còn thiếu thốn. Khi một cô giáo âm nhạc được vinh danh bằng danh hiệu “Thanh niên sống đẹp”, thông điệp gửi tới xã hội là rõ ràng: âm nhạc có thể trở thành công cụ giáo dục nhân cách, và người thầy âm nhạc có thể là hình mẫu sống đẹp cho thanh thiếu niên, không kém bất kỳ lĩnh vực nào khác.
Điểm đáng chú ý là sự công nhận này đến từ một tổ chức thanh niên cấp thành phố, nhưng giá trị lại mang tầm quốc gia: nó đặt cô giáo vùng cao – những người thường bị khuất sau ánh đèn sân khấu – vào trung tâm câu chuyện giáo dục âm nhạc Việt Nam. Nếu ở tầng trên, phó giáo sư âm nhạc như Tân Nhàn đang xây dựng chuẩn mực học thuật, thì ở tầng cơ sở, những cô giáo như Tôn Nữ Diệu Hạnh đang biến âm nhạc thành trải nghiệm sống hàng ngày cho học trò. Hai hướng đi này không đối lập mà bổ sung cho nhau: một bên tạo ra khung chương trình, phương pháp, tiêu chuẩn; bên kia kiểm chứng chúng trong thực tế lớp học, nơi học sinh đối diện với khó khăn và thiếu thốn. Giải thưởng thanh niên sống đẹp vì thế là lời nhắc rằng mọi cải cách giáo dục âm nhạc đều phải nhìn xuống cộng đồng.
Khi học viện và cộng đồng cùng viết tương lai âm nhạc
Nhìn từ câu chuyện của Tân Nhàn và Tôn Nữ Diệu Hạnh, có thể thấy giáo dục âm nhạc Việt Nam chỉ thực sự mạnh khi hai trục lớn cùng vận hành: lãnh đạo giáo dục âm nhạc ở những cơ sở đào tạo hàng đầu và giáo dục cộng đồng ở những vùng xa, nơi âm nhạc gắn với đời sống thường ngày. Một bên mang lại chuẩn mực, nghiên cứu, hệ thống; bên kia mang lại tính người, sự gần gũi và khả năng chạm tới những đối tượng yếu thế. Việc một nữ nghệ sĩ trở thành nữ phó giáo sư duy nhất trong lĩnh vực Nghệ thuật và một cô giáo âm nhạc được vinh danh bằng giải thưởng thanh niên sống đẹp cho thấy xã hội đã bắt đầu nhìn nhận giáo dục âm nhạc như một trụ cột quan trọng, chứ không phải hoạt động phụ trợ.
Câu hỏi đặt ra không phải là nên ưu tiên học viện hay cộng đồng, mà là làm sao để hai phía đối thoại với nhau. Những người ở vị trí như Tân Nhàn có thể đưa trải nghiệm của các cô giáo vùng cao vào nghiên cứu, chương trình đào tạo; ngược lại, các giáo viên cộng đồng có thể dùng nguồn lực học thuật để nâng chất lượng lớp học của mình. Khi cả hai cùng được công nhận ở cấp độ quốc gia, đó là tín hiệu tích cực: chúng ta đã có những gương mặt để tin tưởng. Phần còn lại thuộc về hệ thống: liệu có đủ cơ chế để nhân rộng mô hình lãnh đạo giáo dục âm nhạc gắn với truyền thống, và bảo vệ những cô giáo âm nhạc đang sống đẹp giữa khó khăn. Tương lai âm nhạc Việt Nam sẽ được quyết định bởi cách chúng ta trả lời câu hỏi đó.
