AI hỗ trợ, giáo viên dẫn dắt
AI trong giáo dục là việc sử dụng công nghệ trí tuệ nhân tạo để hỗ trợ dạy, học và quản lý, trong khi giáo viên vẫn giữ quyền quyết định chuyên môn và chịu trách nhiệm về quá trình giáo dục. Đây là ranh giới cần được xác lập trước khi trường học mở rộng ứng dụng AI: công nghệ có thể giúp, nhưng không thể trở thành người định hướng thay thầy cô.
Từ ngày 22 đến 25/10, Hội nghị Hội đồng Giáo giới ASEAN và Hàn Quốc (ACT+1) lần thứ 40 diễn ra tại Singapore, với đoàn Việt Nam do Tiến sĩ Nguyễn Ngọc Ân, Chủ tịch Công đoàn Giáo dục Việt Nam, dẫn đầu. Chủ đề hội nghị đặt giáo viên ở vị trí định hướng tương lai, trong bối cảnh các quốc gia đẩy mạnh chuyển đổi số và ứng dụng AI vào giáo dục.
Thông điệp của hội nghị đáng chú ý vì nó chống lại cách nhìn xem AI như một giải pháp tự vận hành. Giáo viên cần tham gia chủ động, đưa ra quyết định chuyên môn, còn AI đảm nhận vai trò hỗ trợ. Với học sinh, điều này có thể tạo khác biệt thiết thực: công nghệ xử lý một phần việc hành chính để thầy cô có thêm thời gian giảng dạy, phát triển chuyên môn và tương tác trực tiếp.
Năng lực nghề nghiệp không dừng ở sử dụng công nghệ
Quan điểm ấy gặp gỡ cuộc đối thoại giáo dục giữa Phần Lan và Việt Nam tại hội thảo Finnish Education: Learning to Shape the Future, do Metropolia University Program tổ chức. Các nhà quản lý, giảng viên, chuyên gia, sinh viên và đối tác cùng bàn câu hỏi đại học cần chuẩn bị gì để người học thích nghi và phát triển trong một thế giới liên tục thay đổi.
Tiến sĩ David Hoang đề xuất phát triển đồng thời ba lớp năng lực: kiến thức chuyên môn, khả năng sử dụng công nghệ và những phẩm chất như tư duy chiến lược, sáng tạo, giao tiếp, trách nhiệm. Đây là cách tiếp cận thuyết phục hơn việc chỉ dạy người học thao tác với công cụ mới. Khi AI tạo và tìm thông tin nhanh, tư duy phản biện, khả năng kiểm chứng, phán đoán và chịu trách nhiệm mới làm nên năng lực nghề nghiệp.
Bởi vậy, đào tạo thời AI không thể dừng ở truyền đạt kiến thức hay luyện kỹ năng dùng phần mềm. Vai trò giảng viên cần dịch chuyển sang hướng dẫn người học phân tích, kiểm tra thông tin và vận dụng kiến thức. Công nghệ thay đổi quy trình; giáo dục vẫn phải giúp người học hiểu vấn đề và chịu trách nhiệm với lựa chọn của mình.
Bài toán doanh nghiệp đưa lớp học về gần thực tế
Một chương trình đào tạo chỉ có ý nghĩa khi người học làm được điều đã học. Từ góc nhìn Phần Lan, mô hình đại học khoa học ứng dụng chú trọng vận dụng kiến thức, nghiên cứu ứng dụng và hợp tác với doanh nghiệp, cộng đồng. Học tập vì thế không chỉ nhằm vượt qua bài kiểm tra, mà còn phải chuẩn bị cho những tình huống thực tế.
Tại Metropolia University Program, đối tác đưa ra bài toán, chuyên gia cập nhật xu hướng, người hướng dẫn hỗ trợ phát triển giải pháp và doanh nghiệp phản biện kết quả. Sinh viên có thể đi từ kiến thức nền tảng đến xây dựng nguyên mẫu, thử nghiệm và trình bày phương án. Cách tổ chức này giúp thu hẹp khoảng cách giữa điều sinh viên biết và năng lực nhà tuyển dụng cần nhìn thấy.
Điều đáng lưu ý là kết nối doanh nghiệp nên diễn ra xuyên suốt quá trình học, không đợi đến lúc sinh viên tìm nơi thực tập. Bài toán thực tiễn không thay thế nền tảng học thuật; nó buộc người học áp dụng nền tảng ấy, phối hợp với người khác và bảo vệ lựa chọn của mình. Đó cũng là cách đào tạo gắn với năng lực nghề nghiệp thay vì chỉ tích lũy kiến thức.
Quản trị AI phải giữ con người ở trung tâm
Để AI phục vụ nhà trường, trách nhiệm không thể đặt lên riêng từng giáo viên. Tham luận của Tiến sĩ Trịnh Thị Quý nêu các cơ hội như cá nhân hóa học tập, phát hiện sớm khó khăn của học sinh và giảm tải hành chính; đồng thời cảnh báo những vấn đề về năng lực, hạ tầng, công bằng tiếp cận, thiên lệch thuật toán, bảo mật dữ liệu và nguy cơ phụ thuộc công nghệ.
Vì vậy, quản trị và lãnh đạo nhà trường phải đi cùng việc đưa công nghệ vào lớp học: nâng cao năng lực sử dụng AI, bảo vệ dữ liệu, bảo đảm công bằng và duy trì quyền chủ động chuyên môn của giáo viên. Hội nghị ACT+1 đã thông qua nghị quyết khẳng định vai trò chủ đạo của giáo viên, bảo vệ quan hệ thầy trò, đề cao năng lực số, đạo đức và công bằng; các tổ chức công đoàn thành viên được đề nghị xây dựng kế hoạch triển khai trong nước và tăng cường hợp tác khu vực.
Kết luận cần rõ ràng: trường học không nên hỏi AI có thể thay giáo viên đến đâu, mà phải hỏi công nghệ giúp giáo viên dạy tốt hơn và gắn kết với học sinh ra sao. Khi thầy cô giữ vai trò định hướng, còn đào tạo gắn kiến thức với thực hành và trách nhiệm, AI mới trở thành công cụ hữu ích thay vì quyền lực chi phối giáo dục.
