Lượng thải vượt xa năng lực xử lý hiện có
Chất thải xây dựng Hà Nội là đất đào, bùn thải và phế liệu rắn phát sinh từ các công trình, dự án, cần được thu gom, phân loại và xử lý đúng quy định để hạn chế ô nhiễm đô thị. Mỗi ngày, thành phố phát sinh khoảng 3.000–4.000 tấn, chủ yếu từ hoạt động xây dựng; khi thi công các công trình trọng điểm, lượng thải có thể lên tới 10.000 tấn/ngày. Đây không phải áp lực có thể giải quyết chỉ bằng việc tìm thêm bãi đổ: công suất xử lý thực tế hiện khoảng 1.500 tấn/ngày, dù quy hoạch đã xác định chín vị trí với tổng công suất 8.500 tấn/ngày. Khoảng cách giữa nhu cầu và năng lực vận hành khiến việc bố trí nơi tiếp nhận hợp lệ trở nên cấp bách. Nếu phế thải bị đổ trộm hoặc để tồn đọng, cảnh quan và chất lượng không khí của người dân đều chịu hệ lụy.
Thượng Cát cho thấy giá trị của tái chế tại chỗ
Tại phường Thượng Cát, khoảng 41.000 m³ trạc thải tồn đọng nhiều năm đang được xử lý bằng công nghệ tái chế; hệ thống nghiền di động tại đây có công suất gần 500 tấn/ngày. Trước khi nghiền, phế thải được phân loại, tách kim loại, gỗ và các thành phần khác, rồi chuyển thành vật liệu tái chế. Cách làm này đáng chú ý vì xử lý được cả núi tồn đọng lẫn một phần nhu cầu vật liệu, thay vì mặc định mọi thứ phải đưa đi chôn lấp. Phường cũng bố trí các điểm tập kết tạm thời cho đất đào, bùn thải và chất thải xây dựng, giúp theo dõi dòng thải từ nơi phát sinh đến điểm tiếp nhận. Tuy nhiên, thiết bị nghiền không thể thay thế trách nhiệm của chủ nguồn thải và đơn vị vận chuyển. Muốn ngăn đổ trộm tái diễn, cần duy trì kiểm tra và xử phạt, đồng thời bảo đảm các điểm tiếp nhận đủ thuận tiện để người dân, nhà thầu không tìm đến những bãi đổ trái phép.
Đốt rác giảm áp lực, nhưng tro bay không thể bị bỏ quên
Công nghệ đốt phát điện giúp xử lý rác sinh hoạt, nhưng quá trình này tạo ra dòng thải thứ cấp cần được quản lý riêng. Tại hai nhà máy Sóc Sơn và Seraphin, tro bay chiếm khoảng 1,5–1,6% khối lượng rác sinh hoạt đầu vào, thấp hơn ngưỡng 3% được cơ quan chuyên ngành đề ra; tổng lượng tồn lưu đã lên khoảng 100.000 tấn. Con số này cho thấy thành phố không thể xem khâu đốt là điểm kết thúc của xử lý rác. Tro bay tồn lưu đã được hóa rắn, ổn định và phân định là chất thải rắn công nghiệp thông thường; phương án trước mắt là chôn lấp tại vị trí được bố trí theo yêu cầu kỹ thuật. Thành phố dự kiến triển khai biện pháp kỹ thuật để hai nhà máy tiến hành chôn lấp trong tháng 11/2026, đồng thời phấn đấu hoàn thành công việc phục vụ chôn lấp tạm thời trong tháng 12/2026. Đây là giải pháp cấp bách, không phải lời giải lâu dài.
Cần biến giải pháp tình thế thành một chuỗi xử lý khép kín
Hà Nội đã rà soát 81 vị trí dự kiến tiếp nhận, tập kết đất đào, bùn thải và chất thải xây dựng; trong đó có 21 điểm xử lý, tái chế tạm thời. Thành phố cũng dự kiến triển khai thêm Trạm X16B Chương Dương công suất 700 tấn/ngày, Nhà máy Dục Tú 1.000 tấn/ngày và Khu xử lý Tiến Thắng 480 tấn/ngày, với kế hoạch hoàn thành trong năm 2026 hoặc quý I/2027. Những dự án này có thể thu hẹp khoảng cách công suất, nhưng hiệu quả sẽ phụ thuộc vào việc đưa chúng vào vận hành đúng tiến độ và kiểm soát được đường đi của chất thải. Với tro bay nhà máy điện rác, thành phố định hướng nghiên cứu công nghệ xử lý, tái sử dụng và khu xử lý tập trung, thay vì phụ thuộc mãi vào chôn lấp. Thước đo thành công vì thế không chỉ là số nhà máy hay điểm tập kết được công bố, mà là lượng chất thải được xử lý an toàn, tái sử dụng thực chất và không chuyển gánh nặng sang một bãi tồn lưu khác.
