Độc lập trong xây dựng khung giá là bước tiến, chưa phải bảo đảm cuối cùng
Khung giá điện là giới hạn tham chiếu để xác định giá phát điện, cần phản ánh chi phí hợp lý và được xây dựng theo quy trình đủ độc lập, minh bạch, phù hợp với diễn biến của thị trường điện. Chiều 3/11, tại phiên thảo luận về dự án Luật Điện lực sửa đổi, Bộ trưởng Công Thương Lê Mạnh Hùng cho biết cơ quan soạn thảo đề xuất giao một đơn vị độc lập xây dựng khung giá phát điện. Đơn vị này không thuộc các đơn vị phát điện hoặc đơn vị thực hiện hoạt động điện lực trực thuộc cơ quan quản lý nhà nước; mục tiêu là tăng tính khách quan và bảo đảm công việc được thực hiện kịp thời.
Đây là hướng đi đáng ủng hộ vì cơ quan lập khung giá không nên có lợi ích gắn trực tiếp với kết quả định giá. Nhưng chữ “độc lập” chỉ có sức nặng khi đi cùng phương pháp tính rõ ràng, dữ liệu có thể kiểm chứng và trách nhiệm giải trình. Nếu các yếu tố đó không được quy định cụ thể, thay đổi đơn vị xây dựng giá có thể chỉ đổi người làm mà chưa giúp công chúng hiểu vì sao khung giá được đặt ở mức nhất định.
Minh bạch chi phí phải đi cùng với khả năng kiểm chứng
Dự thảo định hướng giá điện hình thành theo cơ chế thị trường, có sự điều tiết của Nhà nước, phù hợp với mức độ phát triển của thị trường cạnh tranh và yêu cầu bảo đảm an ninh năng lượng. Theo quy định được Bộ trưởng nêu, EVN phải công bố kết cấu chi phí hằng năm trước khi kết thúc năm tài chính; Bộ Công Thương, Bộ Tài chính và Kiểm toán Nhà nước sẽ kiểm toán, đánh giá rồi công khai kết quả trên website Bộ Công Thương.
Công khai chi phí là điều kiện thiết yếu, nhưng không tự động tạo ra niềm tin: người sử dụng điện cần được tiếp cận thông tin đủ dễ hiểu để nhận biết khoản mục nào thay đổi và vì sao. Bối cảnh đầu tư cũng khiến yêu cầu này cấp thiết hơn. Sau hơn ba năm triển khai Quy hoạch điện VIII, khoảng 5% công suất nguồn điện đã được đưa vào vận hành thương mại; nhiều dự án lớn, gồm điện khí LNG, gặp vướng mắc về thủ tục và cơ chế triển khai. Vì thế, theo dõi tiến độ cập nhật quy hoạch và cách phân bổ rủi ro đầu tư vào chi phí điện là phần không thể tách rời khỏi câu chuyện giá.
Bỏ bù chéo phải tính đến người trả hóa đơn và khác biệt vùng miền
Đề xuất xóa bỏ bù chéo giá điện không nên được hiểu là một lần điều chỉnh kỹ thuật giữa giá điện sinh hoạt và giá điện sản xuất. Dự thảo giao Thủ tướng quyết định lộ trình sau khi đánh giá đầy đủ tác động; Bộ trưởng nhấn mạnh cần xem xét riêng từng nhóm khách hàng và từng vùng miền trước khi thực hiện. Một thay đổi thiếu phân tích có thể làm tăng áp lực lên hộ gia đình, doanh nghiệp hoặc địa phương có điều kiện kinh tế khác biệt, trong khi mục tiêu dài hạn là giá phản ánh chi phí và vẫn bảo đảm khả năng tiếp cận điện.
Đánh giá vì vậy cần chỉ rõ ai được lợi, ai phải trả thêm và nhóm nào cần hỗ trợ, thay vì chỉ so sánh tương quan giá giữa các nhóm. Chính sách hiện hành được nêu tại phiên giải trình hỗ trợ tiền điện cho đối tượng yếu thế từ ngân sách ở mức tương đương 30 kWh điện theo giá bậc 1. Việc tách bạch hỗ trợ với cơ chế hình thành giá sẽ giúp tránh che khuất chi phí, đồng thời giữ được công cụ bảo vệ người dễ bị tổn thương.
Điều cần theo dõi khi Luật Điện lực sửa đổi được hoàn thiện
Tác động của đề xuất sẽ phụ thuộc vào những chi tiết còn phải hoàn thiện: tiêu chí lựa chọn đơn vị độc lập; cách xác định và cập nhật khung giá phát điện; mức độ công khai dữ liệu; cùng phương pháp đánh giá ảnh hưởng của việc bỏ bù chéo theo nhóm khách hàng và địa bàn. Đây cũng là thước đo để xem cơ chế mới có thật sự cân bằng lợi ích của người dân, doanh nghiệp và Nhà nước hay không. Với người dùng điện, kết quả cuối cùng không chỉ nằm ở cách đặt khung giá, mà còn ở việc chi phí và rủi ro đầu tư được phân bổ ra sao.
Chưa có lộ trình cụ thể được ấn định trong thông tin về dự thảo; Thủ tướng sẽ quyết định sau khi đánh giá tác động toàn diện. Chính phủ cũng đang chỉ đạo cập nhật, điều chỉnh Quy hoạch điện VIII để phù hợp với thực tế và quy định pháp luật đã sửa đổi. Kết luận cần giữ rõ: giao đơn vị độc lập là bước cải thiện đáng kể về thiết kế thể chế, nhưng chỉ đáng tin khi đi kèm công khai có thể kiểm chứng, đánh giá phân hóa tác động và hỗ trợ đúng đối tượng trước khi bù chéo bị thu hẹp.
