Tranh luận tuổi mua cho thấy ưu tiên phải là phòng ngừa
Sửa luật thuốc lá là quá trình điều chỉnh quy định nhằm giảm cả nguồn cung lẫn nhu cầu sử dụng, đồng thời ngăn người trẻ bắt đầu hút thuốc bằng cách kiểm soát sản phẩm, nơi bán và khả năng tiếp cận. Tại phiên thảo luận Quốc hội ngày 9/11/2026, đại biểu Nguyễn Hải Long đề nghị nâng tuổi mua thuốc lá từ 18 lên 21 theo lộ trình: 19 tuổi từ năm 2028, rồi tăng mỗi năm lên 20 và 21 tuổi. Ông viện dẫn chênh lệch đáng chú ý: tỷ lệ hút thuốc ở nam giới 15–19 tuổi là 5,46%, còn nhóm 20–24 tuổi là 32,6%. Lập luận này đáng cân nhắc bởi giai đoạn thanh niên thường đi cùng sự độc lập, thu nhập riêng và ảnh hưởng từ bạn bè. Nhưng luật không nên chỉ biến tuổi mua thành hàng rào; mục tiêu lớn hơn là khiến việc bắt đầu hút thuốc ngày càng khó xảy ra.
Bộ trưởng Y tế Đào Hồng Lan giải thích dự thảo giữ mốc đủ 18 tuổi để đồng bộ với quy định về năng lực hành vi trong Bộ luật Dân sự; bà cũng cho biết khoảng 117 quốc gia quy định tuổi từ 18, trong khi 16 nước đặt mốc từ 21. Đây là căn cứ pháp lý và so sánh quốc tế, nhưng không làm mất đi câu hỏi chính sách: liệu giới hạn 18 tuổi có đủ bảo vệ nhóm đang bước vào giai đoạn dễ hình thành thói quen? Dự án luật vẫn đang được tiếp thu, hoàn thiện để Quốc hội xem xét, thông qua. Dù mốc nào được chọn, phụ huynh không nên coi 18 hay 21 là lúc thích hợp để con bắt đầu hút thuốc; với người đang hút, cai càng sớm càng có lợi cho sức khỏe.
Định nghĩa rõ sản phẩm mới để tránh lỗ hổng
Dự thảo không chỉ bàn thuốc lá điếu. Luật hóa khái niệm thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng và nguyên liệu liên quan là bước cần thiết để xác định rõ phạm vi quản lý, thống nhất với các quy định hiện hành về cấm kinh doanh hai loại sản phẩm này. Các hành vi dự kiến bị nghiêm cấm bao gồm sản xuất, kinh doanh, mua bán, vận chuyển, nhập khẩu và chứa chấp thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng cùng thiết bị, bộ phận dùng để hóa hơi hoặc làm nóng nguyên liệu; dự thảo cũng cấm sử dụng thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng, túi ngậm nicotine và shisha. Phạm vi rộng là hợp lý, nhưng cách viết phải theo kịp một thị trường có thể đổi thành phần và cách gọi nhanh hơn danh mục pháp lý.
Đại biểu Lê Hoàng Anh cảnh báo nếu chỉ dựa vào danh sách chất đã được nhận diện, sản phẩm có thể né quy định bằng cách ghi không chứa nicotine, buộc cơ quan chức năng kiểm tra từng loại. Ông đề nghị xem xét quản lý theo mục đích sử dụng: mọi dung dịch hay chất dùng trong thiết bị hóa hơi hoặc làm nóng để hít cần được nhận diện trong khuôn khổ kiểm soát phù hợp. Ủy ban Văn hóa và Xã hội cũng đề nghị nghiên cứu bổ sung chất không chứa nicotine nhưng được dùng chuyên dùng cho sản phẩm thuốc lá vào khái niệm nguyên liệu thuốc lá. Đây là điểm then chốt: quy định cần đủ bao quát để chặn cách lách luật, đồng thời phân biệt được chất dùng cho mục đích khác. Nếu không, lệnh cấm rộng trên giấy có thể đi kèm thực thi chậm và thiếu nhất quán.
Thuế, điểm bán và giao dịch số phải đi cùng nhau
Giới hạn tuổi sẽ khó phát huy tác dụng nếu thuốc lá vẫn dễ thấy, dễ mua và có giá dễ tiếp cận. Tại hội thảo ngày 17/11 về tiến trình sửa luật, các ý kiến nhấn mạnh việc tăng kiểm soát bán hàng, không cho trưng bày sản phẩm hoặc hình ảnh thuốc lá tại điểm bán và tăng bảo vệ người dưới 18 tuổi. Kiểm soát điểm bán vì vậy không nên chỉ là kiểm tra giấy phép; cần giảm cả sự hiện diện gây chú ý và khả năng tiếp cận của người trẻ. Thách thức đã chuyển sang môi trường số: nghiên cứu giám sát không gian mạng năm 2025 được dẫn tại hội thảo cho thấy dù các điểm bán lẻ công khai cơ bản được xóa bỏ, 34,9% cửa hàng chuyển sang mua bán ngầm trực tuyến. Dự thảo đề xuất cấm bán thuốc lá qua nền tảng thương mại điện tử và các phương thức giao dịch điện tử khác. Muốn lệnh cấm có tác dụng, cơ quan quản lý, lực lượng chức năng và nền tảng số phải phối hợp.
Thuế là công cụ bổ sung, không phải giải pháp thay thế cho thực thi. WHO ước tính thực hiện đầy đủ lộ trình tăng thuế thuốc lá giai đoạn 2027–2031 có thể giúp giảm khoảng 2,1 triệu người hút, gồm người bỏ thuốc và người không bắt đầu. Sau năm 2031, Việt Nam tiếp tục nghiên cứu lộ trình thuế, hướng tới tỷ trọng thuế trong giá bán lẻ khoảng 75% theo khuyến cáo của WHO. Kết hợp thuế với kiểm soát nơi bán và giao dịch trực tuyến sẽ tác động đồng thời đến khả năng chi trả lẫn sự sẵn có của sản phẩm. Dự thảo còn đề cập nghiêm cấm trưng bày thuốc lá, trừ trường hợp Chính phủ quy định. Hướng đi này cần được giữ nhất quán: giảm cơ hội tiếp xúc trước khi người trẻ hình thành thói quen, thay vì chỉ xử lý sau khi họ đã hút.

Kết luận: đo hiệu quả bằng số người không bắt đầu hút
Tranh luận giữa mốc 18 và 21 tuổi là phần dễ nhận thấy của dự án, nhưng không nên lấn át mục tiêu phòng ngừa. Một chính sách tốt phải nối được giới hạn tuổi với quy định rõ về thuốc lá điện tử và thuốc lá nung nóng, kiểm soát điểm bán, ngăn giao dịch trên mạng và lộ trình thuế đủ sức hạn chế khả năng tiếp cận. Gánh nặng hiện hữu nhấn mạnh mức độ cấp thiết: mỗi năm, thuốc lá liên quan đến khoảng 103.000 ca tử vong và chi phí y tế cùng tổn thất kinh tế ước tính 108.700 tỷ đồng. Những con số ấy cho thấy không thể đánh giá luật chỉ qua độ chặt của một điều khoản. Thước đo đáng kể hơn là liệu người trẻ có ít cơ hội bắt đầu hút thuốc hơn hay không, và người đang hút có thêm điều kiện để dừng lại. Dự thảo còn trong quá trình hoàn thiện; chất lượng thực thi phải được đặt ngang với độ bao quát của quy định.







