Bệnh có thể chuyển nặng trước khi cha mẹ kịp nhận ra
Bệnh do não mô cầu là bệnh nhiễm khuẩn do vi khuẩn Neisseria meningitidis gây ra, có thể tiến triển rất nhanh và đe dọa tính mạng nếu không được phát hiện, điều trị kịp thời. Ban đầu, trẻ có thể chỉ sốt, mệt mỏi, đau đầu, đau cơ hoặc buồn nôn — những triệu chứng não mô cầu dễ bị nhầm với cúm hay sốt siêu vi. Nhưng khi vi khuẩn vào máu, độc tố có thể kích hoạt phản ứng viêm dữ dội, làm tổn thương mạch máu, rối loạn đông máu, tụt huyết áp và giảm tưới máu các cơ quan; vi khuẩn cũng có thể xâm nhập hệ thần kinh trung ương, gây viêm màng não, phù não, co giật và rối loạn ý thức. Bệnh có thể chuyển từ biểu hiện nhẹ sang nhiễm khuẩn huyết, sốc nhiễm khuẩn hoặc tổn thương thần kinh trong thời gian ngắn. Vì vậy, đừng dựa vào vẻ ngoài ban đầu để yên tâm.
Một điểm phụ huynh dễ hiểu nhầm là chờ ban xuất huyết mới nghĩ đến não mô cầu. Không phải trẻ mắc bệnh nào cũng có tử ban, nhất là ở giai đoạn đầu; tình trạng vẫn có thể trở nặng trước khi ban xuất hiện. Viêm não Nhật Bản cũng khác bệnh do não mô cầu: bệnh thứ nhất do vi-rút, chủ yếu lây qua muỗi nhiễm vi-rút đốt; não mô cầu do vi khuẩn và lây qua dịch tiết đường hô hấp khi tiếp xúc gần với người mang vi khuẩn. Phân biệt tác nhân và đường lây không thay thế đánh giá y tế, nhưng giúp gia đình hiểu vì sao phòng bệnh và xử trí sau tiếp xúc cần theo hướng dẫn phù hợp.
Những dấu hiệu cần đưa trẻ đi cấp cứu ngay
Với não mô cầu ở trẻ, điều cần theo dõi không chỉ là con số trên nhiệt kế mà còn là sự thay đổi toàn trạng. Sốt cao hoặc thân nhiệt bất thường đi kèm lừ đừ, khó đánh thức, đau đầu dữ dội, cứng cổ, nôn ói hay co giật đều là dấu hiệu cảnh báo cần được đánh giá khẩn cấp. Tay chân lạnh, thở nhanh, da tái hoặc nổi vân tím có thể gợi ý nhiễm khuẩn huyết và sốc. Ban đỏ tím hoặc chấm xuất huyết không mất màu khi ấn cũng là dấu hiệu đáng lo, nhưng không nên đợi ban xuất hiện mới hành động.
Trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ chưa thể mô tả đau hay chóng mặt. Cha mẹ cần chú ý nếu trẻ bú kém hoặc bỏ bú, li bì khó đánh thức, quấy khóc bất thường, khóc thét, thóp phồng, thở nhanh, tay chân lạnh hoặc thân nhiệt quá cao hay quá thấp. Khi trẻ có dấu hiệu bất thường nghiêm trọng, hãy đưa trẻ đến cơ sở y tế ngay; nếu trẻ khó thở, co giật, giảm tỉnh táo hoặc diễn tiến xấu nhanh, cần cấp cứu, không chờ theo dõi tại nhà cho đủ triệu chứng. Ghi lại thời điểm khởi phát và những thay đổi đã thấy để báo cho nhân viên y tế, nhưng đừng để việc ghi chép làm chậm chuyến đi.
Phòng bệnh bằng tiêm chủng và giảm lây truyền
Phòng bệnh não mô cầu cần kết hợp tiêm chủng với thói quen giảm lây qua đường hô hấp. Vắc xin giúp cơ thể tạo miễn dịch, giảm nguy cơ mắc bệnh và biến chứng nguy hiểm. Các vắc xin không bảo vệ cùng một nhóm vi khuẩn: có loại nhắm đến nhóm B, B và C hoặc A, C, W và Y; độ tuổi chỉ định, số mũi và lịch tiêm khác nhau. Vì vậy, phụ huynh nên trao đổi với bác sĩ hoặc cơ sở tiêm chủng về độ tuổi, tiền sử tiêm và phạm vi bảo vệ của từng loại, thay vì tự cho rằng một vắc xin bao phủ tất cả. Trẻ lớn, thanh thiếu niên và người trưởng thành cũng cần hỏi nhân viên y tế về nhu cầu tiêm phù hợp.
- Giữ lớp học và không gian sinh hoạt thông thoáng; duy trì vệ sinh cá nhân và rửa tay thường xuyên.
- Che miệng, mũi khi ho hoặc hắt hơi; tránh dùng chung cốc uống nước, dụng cụ ăn uống tiếp xúc trực tiếp với miệng.
- Nếu có ca bệnh, người tiếp xúc gần cần làm theo hướng dẫn của cơ quan y tế. Một số trường hợp có thể được chỉ định kháng sinh dự phòng sau khi nhân viên y tế đánh giá; không tự mua và dùng kháng sinh.
Thông điệp quan trọng nhất là hành động theo dấu hiệu nguy hiểm, không chờ một triệu chứng điển hình xuất hiện. Khi trẻ sốt kèm lừ đừ, tay chân lạnh, thở nhanh, co giật hoặc ban tím bất thường, hãy tìm chăm sóc cấp cứu ngay; tiêm chủng và các biện pháp vệ sinh là lớp phòng vệ chủ động, không phải lý do để trì hoãn khám bệnh.
