Di sản trở thành bài học do học sinh tự kể
Học sinh khám phá di sản là cách học trong đó các em tự tìm tư liệu, trải nghiệm tại địa phương rồi kể lại lịch sử và văn hóa bằng phương tiện phù hợp, thay vì chỉ ghi nhớ nội dung có sẵn trong sách. Cách tiếp cận ấy hiện rõ tại chuyên đề giáo dục địa phương do cô Nguyễn Diệu Ngân cùng học sinh lớp 8A15, Trường THCS Nhân Chính thực hiện. Trong bối cảnh đổi mới dạy học theo Chương trình Giáo dục phổ thông 2018, công nghệ số có ích nhất khi giúp học sinh quan sát, đặt câu hỏi và tạo ra sản phẩm, chứ không phải thay thế trải nghiệm thực tế.
Các em chủ động tìm hiểu danh nhân, di tích và lễ hội địa phương, rồi chuyển kiến thức thành video, bản đồ số, phần trình diễn và sản phẩm song ngữ. Bộ ấn phẩm Việt - Anh về Thanh Xuân tích hợp mã QR, dẫn người xem tới bản đồ, video và câu chuyện văn hóa ngay trên điện thoại. Đây là điểm mạnh của học liệu số di sản: bài học không dừng ở bài thuyết trình trong lớp mà có thể được mở ra để bạn bè, gia đình tiếp tục khám phá. Một học sinh cho biết hình ảnh, video và tư liệu giúp em hình dung, ghi nhớ bài tốt hơn, đồng thời thích tra cứu địa điểm trên bản đồ số.
Giá trị của cách làm này còn nằm ở khả năng cập nhật. Theo cô Nguyễn Diệu Ngân, bản đồ số có thể được bổ sung bằng hình ảnh, video và câu chuyện học sinh sưu tầm qua các chuyến tham quan, gặp gỡ người am hiểu lịch sử địa phương. Như vậy, bản đồ không phải sản phẩm khép kín sau một tiết học, mà có thể lớn dần cùng quá trình tìm hiểu của học sinh.
Khi văn học gặp nghệ thuật dân gian Nam Bộ
Di sản cũng trở nên dễ cảm nhận hơn khi học sinh được nghe, xem và thử thực hành. Ngày 4/11, hơn 300 học sinh lớp 10 Trường THPT Đinh Tiên Hoàng, phường Dĩ An, Thành phố Hồ Chí Minh, tham gia hoạt động học văn học kết hợp tìm hiểu, thưởng thức nghệ thuật dân gian Nam Bộ. Chủ đề “Anh hùng cờ lau” kết nối môn Ngữ văn, giáo dục địa phương với hoạt động trải nghiệm và hướng nghiệp, thay cho cách học chỉ đọc văn bản rồi ghi chép.
Nghệ sĩ Nhà hát Cải lương Trần Hữu Trang giới thiệu cải lương và đờn ca tài tử qua làn điệu, bài ca và phần trình diễn; học sinh còn được hướng dẫn hát những câu cơ bản của một điệu nhạc truyền thống. Chương trình đưa cả trích đoạn gắn với Truyện Kiều, tích xưa Bá Nha – Tử Kỳ và câu chuyện Đinh Bộ Lĩnh vào nội dung học. Sự kết hợp này có sức thuyết phục vì học sinh không chỉ nghe giảng về nghệ thuật mà còn được tiếp xúc với âm thanh, cách diễn và mạch truyện làm nên sức sống của nó.
Một tiết học liên môn như vậy không biến nghệ thuật trình diễn thành phần minh họa cho vui; nó tạo cầu nối giữa tác phẩm văn học, lịch sử địa phương và trải nghiệm bằng giác quan. Khi học sinh được gặp nghệ sĩ và thử hát, kiến thức về nghệ thuật dân gian Nam Bộ có cơ hội trở thành ký ức cụ thể, thay vì một thuật ngữ xa lạ trong vở ghi.
Livestream đưa câu chuyện đình làng ra khỏi lớp học
Các phiên livestream di sản mở rộng vai trò của học sinh: các em không chỉ học về di tích mà còn trực tiếp giới thiệu di tích với người xem. Giữa tháng 10, học sinh lớp 4C Trường Tiểu học Phương Mai, phường Kim Liên, Hà Nội, kể chuyện đình Khương Thượng qua bản đồ số, phần thuyết trình song ngữ và sản phẩm tự làm. Đây là phiên livestream thứ 18 của địa phương trong chuỗi hoạt động hưởng ứng chiến dịch 100 ngày chuyển đổi số của thành phố.
Các nhóm lần lượt tìm hiểu lịch sử, kiến trúc và giá trị văn hóa của đình; phần trao đổi có câu hỏi, lời giải thích và cả những trải nghiệm các em từng có khi dự hội. Người xem từ xa theo dõi quá trình học sinh tìm hiểu, hỏi đáp với bạn bè, giáo viên và nhà nghiên cứu, thay vì chỉ nhận thông tin đã biên soạn sẵn. Cách kể ấy khiến livestream di sản có sức gần gũi: trẻ em trở thành người dẫn chuyện, còn cộng đồng chứng kiến việc học diễn ra ngay trong lớp.
Việc phát trực tiếp cũng giúp tư liệu và học liệu vượt khỏi giới hạn lớp học, có thể được chia sẻ rộng hơn. Giáo viên Nguyễn Hải Yến dự định gửi mã QR của video bài giảng lên nhóm lớp để học sinh, với sự đồng ý của cha mẹ, có thể ôn tập tại nhà. Đình Khương Thượng hiện được tu bổ, tôn tạo và dự kiến hoàn thành vào tháng 1/2027; trong lúc di tích tiếp tục được gìn giữ, những câu chuyện do học sinh kể có thể giúp kết nối thế hệ trẻ với nơi chốn ấy.
Từ bản đồ số ở Nhân Chính, sân khấu nghệ thuật ở Thành phố Hồ Chí Minh đến lớp học phát trực tiếp tại Kim Liên, điểm chung không nằm ở thiết bị mà ở quyền chủ động của người học. Khi học sinh tự tìm hiểu, sáng tạo và kể lại di sản, bài học có cơ hội đi xa hơn trang sách và chạm tới cộng đồng.
