Khủng hoảng nguồn quặng tại Mỏ Cóc 1: dấu hiệu cảnh báo cho an ninh tài nguyên
Khủng hoảng nguồn quặng tại Mỏ Cóc 1 là tình trạng khối lượng quặng apatit loại III tận thu chỉ đủ duy trì hoạt động các nhà máy tuyển đến hết tháng 11/2026, khiến Apatit Việt Nam đứng trước nguy cơ gián đoạn chuỗi sản xuất phân bón khoáng sản và bộc lộ rõ ràng vấn đề an ninh tài nguyên tại Lào Cai. Báo cáo của doanh nghiệp cho thấy từ đầu tháng 6/2026, ba nhà máy tuyển Tằng Loỏng, Cam Đường và Bắc Nhạc Sơn với tổng công suất 1,37 triệu tấn/năm đã phải dừng sản xuất vì thiếu quặng loại III và bãi thải, hồ thải đầy hoặc hết hạn thuê đất. Đây không còn là một khó khăn kỹ thuật đơn lẻ, mà là dấu hiệu cho thấy mô hình khai thác nguồn quặng Lào Cai đã chạm ngưỡng và nếu không đổi cách tiếp cận, sản xuất phân bón khoáng sản sẽ tiếp tục bị đứt đoạn. Câu hỏi đặt ra không phải là “lấy thêm quặng ở đâu”, mà là “dùng tài nguyên thế nào để không lặp lại khủng hoảng”.
Vai trò của Apatit Việt Nam và sức ép lên chuỗi sản xuất phân bón khoáng sản
Apatit Việt Nam là mắt xích quan trọng trong chuỗi cung ứng nguyên liệu cho sản xuất hóa chất, phân bón, nên việc thiếu ổn định nguồn quặng không dừng lại ở phạm vi một doanh nghiệp. Khi ba nhà máy tuyển buộc phải dừng hoặc giảm mạnh sản xuất, hơn 1.000 người lao động bị ảnh hưởng việc làm và nghĩa vụ ngân sách của doanh nghiệp với địa phương bị tác động trực tiếp. Nói cách khác, mỗi tấn quặng apatit không chỉ là tài nguyên dưới lòng đất, mà còn là thu nhập của người lao động, là nguồn cung nguyên liệu cho nông nghiệp và là dòng thu ngân sách cho tỉnh. Cuộc làm việc giữa UBND tỉnh Lào Cai và Tập đoàn Hóa chất Việt Nam cho thấy hệ quả dây chuyền: một khai trường vướng mặt bằng, nhà máy thiếu quặng, toàn bộ chuỗi sản xuất phân bón khoáng sản có nguy cơ chậm lại hoặc tê liệt. Trong bối cảnh đó, coi sự ổn định nguồn quặng Lào Cai như một cấu phần của an ninh tài nguyên là cách nhìn cần thiết hơn là xem đây chỉ là một dự án khai khoáng thông thường.
Chính quyền Lào Cai và Vinachem: giải bài toán trước mắt bằng điều phối nguồn và gỡ vướng mặt bằng
Điểm tích cực là khủng hoảng đã buộc chính quyền và doanh nghiệp phải ngồi lại với nhau. Cuộc làm việc do Chủ tịch UBND tỉnh Lào Cai Nguyễn Tuấn Anh chủ trì với lãnh đạo Tập đoàn Hóa chất Việt Nam và Apatit Việt Nam cho thấy hai bên không phủ nhận mức độ cấp bách, mà xác nhận phải xử lý đồng thời từ khai trường đến nhà máy tuyển. Về trước mắt, tỉnh đã cấp giấy xác nhận thu hồi 436.565 tấn quặng apatit loại III tại dự án cải tạo, khai thác Mỏ Cóc 1, giúp Nhà máy tuyển Tằng Loỏng duy trì 1/3 công suất và Bắc Nhạc Sơn hoạt động hết công suất. Theo kết luận, các xã Cam Đường, Hợp Thành, Cốc San được yêu cầu hoàn thành công việc liên quan đến đền bù, giải phóng mặt bằng trong tháng 10/2026, không để kéo dài sang tháng sau. Một phát biểu có thể trích dẫn ở đây là: “Chủ tịch UBND tỉnh yêu cầu các xã, phường Cam Đường, Hợp Thành, Cốc San… hoàn thành trong tháng 10/2026 các công việc liên quan đến đền bù, giải phóng mặt bằng”. Song song, Vinachem cho biết đang điều phối nguồn lưu huỳnh phục vụ quá trình xử lý quặng và sẽ chỉ đạo Apatit Việt Nam rà soát tồn tại, xây dựng phương án xử lý để từng bước khôi phục hoạt động ổn định. Đây là những động thái cần thiết, nhưng nếu chỉ chăm chăm vào bơm thêm nguyên liệu mà không thay đổi mô hình sử dụng tài nguyên, nguy cơ khủng hoảng quay lại vẫn hiện hữu.
Đổi mới công nghệ và kinh tế tuần hoàn: hướng đi bắt buộc để bảo vệ an ninh tài nguyên
Điểm đáng chú ý trong các đề xuất của Apatit Việt Nam là sự dịch chuyển từ tư duy “đào thêm quặng” sang “khai thác tốt hơn những gì đang có”. Doanh nghiệp đề nghị điều chỉnh tăng công suất Khai trường 19 từ 1,4 lên 2,5 triệu tấn/năm, đồng thời cải tạo, bổ sung thiết bị để nâng sản lượng quặng tuyển tại Bắc Nhạc Sơn từ 350.000 lên 450.000 tấn/năm, Cam Đường từ 120.000 lên 160.000 tấn/năm; chuyển đổi dây chuyền Tằng Loỏng theo hướng tuyển lại quặng đuôi và linh hoạt tuyển quặng loại III, quặng nghèo. Hướng đi tuyển lại quặng đuôi và làm giàu quặng loại IV khó tuyển mở ra cách nhìn khác về an ninh tài nguyên: thay vì mở rộng vô hạn khai trường, tăng hiệu quả thu hồi tài nguyên trong mỗi tấn quặng được phép khai thác mới là cốt lõi. Tổng Giám đốc Tập đoàn Hóa chất Việt Nam Nguyễn Hữu Tú nhấn mạnh định hướng phát triển dự án theo hướng ứng dụng công nghệ tiên tiến, tiết kiệm năng lượng, bảo vệ môi trường và nâng cao giá trị sản phẩm. Muốn vậy, cơ chế thuế, phí và chính sách khuyến khích khoa học – công nghệ cho các dự án kinh tế tuần hoàn, đặc biệt là tuyển lại quặng đuôi và làm giàu quặng khó tuyển, không thể chỉ dừng ở các kiến nghị trên giấy.
Từ xử lý sự cố đến chiến lược dài hạn: nâng giá trị tài nguyên Lào Cai
Khủng hoảng ở Mỏ Cóc 1, xét cho cùng, là phép thử cho tầm nhìn dài hạn đối với tài nguyên khoáng sản Lào Cai. Khi các dự án còn vướng đất đai, giải phóng mặt bằng, tái định cư, hồ thải và bãi thải, rõ ràng bài toán không còn là kỹ thuật khai thác mà là năng lực quản trị một nguồn tài nguyên hữu hạn. Nếu định hướng công nghệ tuyển lại quặng đuôi, xử lý quặng khó tuyển và chế biến sâu được cụ thể hóa thành dự án có công nghệ, vốn và thị trường rõ ràng, tài nguyên apatit Lào Cai sẽ không chỉ được nhìn dưới góc độ một nguồn nguyên liệu khai thác mà trở thành nền tảng cho sản phẩm có giá trị gia tăng cao hơn. Thành công của quá trình này sẽ được đo bằng khả năng biến từng tấn quặng thành giá trị kinh tế lớn hơn với công nghệ tốt hơn và tác động môi trường được kiểm soát tốt hơn, chứ không phải bằng số khai trường được mở thêm. Trong bối cảnh an ninh tài nguyên trở thành chủ đề ngày càng hiện diện trong chiến lược phát triển địa phương, Apatit Việt Nam và tỉnh Lào Cai chỉ có thể đi đường dài nếu chuyển từ tư duy “ngắn hạn – giải quyết thiếu quặng” sang chiến lược “dài hạn – nâng giá trị tài nguyên”. Và đó là thông điệp rõ ràng nhất mà khủng hoảng Mỏ Cóc 1 đang gửi tới toàn bộ chuỗi sản xuất phân bón khoáng sản.
