Ghi danh là khởi đầu, không phải lá chắn
Gốm Chăm là nghệ thuật làm gốm được cộng đồng Chăm gìn giữ và thực hành qua nhiều thế hệ, gắn với người thợ, tri thức nghề và không gian làng nghề. Năm 2022, UNESCO ghi danh nghệ thuật này vào danh sách Di sản văn hóa phi vật thể cần bảo vệ khẩn cấp. Nhưng danh hiệu không thể thay thế thu nhập, nguyên liệu hay người tiếp tục làm nghề. Bởi vậy, câu hỏi sau bốn năm không phải gốm Chăm đã được biết đến đến đâu, mà là cộng đồng còn đủ điều kiện để duy trì nghề hay không. Tình hình hiện tại khiến câu trả lời đáng lo: số người thực hành ở Bàu Trúc tiếp tục giảm, trong khi nhiều chương trình bảo tồn vẫn phải chứng minh rằng chúng có thể tạo ra sức sống ngoài hồ sơ và sự kiện. Gốm Chăm bảo vệ không thể chỉ là một mục tiêu hành chính; đó phải là công việc giúp nghề tồn tại trong đời sống thường ngày của người làm gốm.
Người làm nghề giảm, đường truyền nghề đứt đoạn
Số liệu cho thấy áp lực không nằm ở dự báo xa: số người thực hành tại Bàu Trúc giảm từ 455 người năm 2019 xuống 360 người năm 2024, và chỉ còn sáu nghệ nhân có khả năng truyền dạy. Nghệ nhân Đàng Thị Tám đã ngừng làm gốm vì không làm được, không bán được; con cháu trong nhà chuyển sang làm bánh tráng. Đó không chỉ là thay đổi nghề nghiệp của một gia đình. Khi sân nung được lát lại để phục vụ công việc khác, không gian và hoạt động gắn với nghề cũng có nguy cơ biến mất. Các lớp dạy nghề chưa đủ đáp án: theo ghi nhận, phần lớn học viên bỏ học sau thời gian ngắn. Bàu Trúc gốm truyền thống không thể được duy trì bằng số lớp mở ra nếu người học không tiếp tục làm nghề, còn người giữ tri thức ngày càng ít.
Kinh phí lớn cần đi cùng sinh kế thực chất
Cuối năm 2025, tỉnh Khánh Hòa phê duyệt đề án bảo vệ và phát huy giá trị di sản giai đoạn 2025–2028 và những năm tiếp theo, với tổng kinh phí hơn 205 tỉ đồng. Ngày 19-10-2026, tỉnh tiếp tục yêu cầu các sở, ngành và địa phương triển khai Chương trình hành động quốc gia. Kế hoạch bao gồm truyền dạy, hỗ trợ nghệ nhân, bảo đảm nguyên liệu, phát triển sản phẩm, quảng bá và gắn bảo tồn với du lịch, sinh kế. Đây là cam kết đáng kể, nhưng quy mô ngân sách hay số hoạt động không tự chứng minh nghề đang hồi sinh. Một cảnh báo nằm ở giá trị lao động: năm 2019, sản phẩm của nghệ nhân Đàng Xem được bán với giá 50.000 đồng một món. Nếu nghệ nhân không sống được bằng nghề, danh hiệu và hoạt động quảng bá khó giữ họ ở lại. Hiệu quả cần được đo bằng người còn làm gốm và thu nhập của họ.
Bảo tồn phải bắt đầu từ quyền của cộng đồng
Muốn bảo tồn gốm Chăm, cần bảo vệ cả hệ sinh thái nghề: đất sét ven sông Quao, cát sông Lu, nguồn củi, hồ Bàu Súc và sân nung; đồng thời bảo đảm thợ gốm tiếp cận được nguồn đất. Việc truyền nghề cũng cần nâng đỡ các cặp mẹ-con, bà-cháu trong gia đình, thay vì chỉ đếm lớp học; nghệ nhân và cộng đồng phải có tiếng nói trong cách dạy, cách giới thiệu sản phẩm và việc sử dụng biểu tượng, tri thức thiêng. Đặt hàng trực tiếp từ các hộ làm gốm, hỗ trợ nghệ nhân tự chọn dấu hiệu nhận diện sản phẩm, lập sổ tác phẩm và sưu tầm tác phẩm của nghệ nhân cao tuổi cho Bảo tàng Gốm Chăm là những bước cụ thể. Tỉnh cần theo dõi, tổng hợp và báo cáo tiến độ hằng tháng. Chỉ khi sinh kế, quyền quyết định và trao truyền cùng được củng cố, UNESCO di sản phi vật thể mới thôi là danh hiệu trên giấy và trở thành một di sản còn sống.
