Chống ngập cần nhiều hơn một công trình
Chống ngập TP.HCM là bài toán phối hợp giữa kiểm soát triều, thu gom và tiêu thoát nước mưa, cùng năng lực theo dõi rủi ro đô thị. Vì vậy, một công trình ngăn triều lớn có thể giảm áp lực tại nhiều địa bàn nhưng không thể tự mình giải quyết mọi nguyên nhân gây ngập. Dự án giải quyết ngập do triều có xét đến yếu tố biến đổi khí hậu – giai đoạn 1, tổng vốn khoảng 10.000 tỷ đồng, dự kiến vận hành trong tháng 11/2026; trong tháng này, các cống Mương Chuối, Phú Định và nhà quản lý trung tâm sẽ được vận hành thử trước khi khai thác chính thức. Đây là bước tiến đáng chú ý, nhưng điều người dân cần đánh giá không chỉ là ngày mở cống: hiệu quả cuối cùng phụ thuộc vào cách công trình kết nối với hệ thống thoát nước trên mặt đất.
Quy mô lớn, phạm vi hưởng lợi rộng
Công trình gồm tám cống kiểm soát triều lớn: Bến Nghé, Tân Thuận, Phú Xuân, Mương Chuối, Cây Khô, Phú Định, Cầu Kinh và Bà Bướm; đi kèm khoảng 6 km đê bao, kè bảo vệ và 41 cống nhỏ tại các vị trí xung yếu. Hệ thống được thiết kế để bảo vệ khu vực đô thị khoảng 570 km², với khoảng 6,5 triệu người hưởng lợi, chủ yếu ở trung tâm và phía nam thành phố, thuộc vùng bờ hữu sông Sài Gòn. Tầm vóc này cho thấy dự án chống ngập không chỉ là chuyện xử lý một vài tuyến đường, mà còn là hạ tầng bảo vệ khu dân cư và hoạt động đô thị. Tuy vậy, phạm vi hưởng lợi rộng không đồng nghĩa mọi điểm ngập đều được xử lý như nhau: tác dụng trực tiếp của công trình tập trung vào ngập do triều.
Ngăn triều không đồng nghĩa hết ngập
Khi triều dâng, cửa van đóng để hạn chế nước từ sông lớn tràn vào kênh rạch; trong một số tình huống mưa lớn trùng triều, hệ thống bơm tại các vị trí được bố trí có thể hỗ trợ đưa nước phía trong ra sông. Bốn cống Tân Thuận, Mương Chuối, Cây Khô và Phú Định còn có âu thuyền, giúp phương tiện đường thủy lưu thông khi cửa van đóng. Nhưng dự án không trực tiếp thu gom toàn bộ nước mưa trên đường phố. Nếu mạng lưới đô thị không đủ khả năng thu gom và dẫn nước đến lưu vực có thể bơm tiêu, mưa lớn vẫn có thể gây ngập. Đây là giới hạn cần nói rõ để tránh kỳ vọng rằng vận hành công trình sẽ lập tức chấm dứt ngập. Một kế hoạch chống ngập có hiệu quả phải nối được công trình đầu mối với cống thoát nước và năng lực tiêu nước tại từng lưu vực.
Áp lực đô thị đòi hỏi kế hoạch dài hơi
Lý do phải tăng năng lực ứng phó ngày càng cấp thiết: nền đất tại nhiều khu vực đô thị có xu hướng sụt lún, trong khi triều cường diễn biến phức tạp hơn. Khảo sát của Cơ quan Hợp tác quốc tế Nhật Bản cho thấy nền đất thành phố lún tích lũy khoảng 100 cm kể từ năm 1990; tốc độ trung bình 2–5 cm mỗi năm, có nơi đạt 7–8 cm mỗi năm. Trong bối cảnh đó, thành phố đang xây dựng cơ sở dữ liệu dùng chung và trung tâm nghiên cứu mô phỏng, dự báo đô thị, môi trường để tăng năng lực giám sát, cảnh báo và ứng phó. Đây là hướng đi cần thiết: hạ tầng cứng giúp kiểm soát dòng nước, còn dữ liệu và dự báo giúp chính quyền biết nơi nào cần ưu tiên, khi nào phải hành động. Nếu thiếu một trong hai, khu vực ngập trọng điểm vẫn có nguy cơ bị bỏ lại giữa những đợt mưa và triều bất lợi.
Kết luận: đo hiệu quả bằng khả năng phối hợp
Dự án ngăn triều dự kiến vận hành trong tháng 11/2026 là dấu mốc quan trọng trong nỗ lực chống ngập TP.HCM, nhưng không phải lời giải trọn vẹn cho toàn thành phố. Thành công cần được nhìn qua việc cống, đê, trạm bơm và mạng lưới thoát nước phối hợp ra sao, cũng như khả năng duy trì vận hành và cập nhật dữ liệu rủi ro. Thành phố ghi nhận 159 điểm thường xuyên ngập sau sáp nhập, gồm 76 điểm ở TP.HCM trước đây, 52 điểm ở Bình Dương trước đây và 31 điểm ở Bà Rịa – Vũng Tàu trước đây. Con số ấy nhấn mạnh quy mô bài toán và nhu cầu ưu tiên theo lưu vực, thay vì trông chờ vào một công trình đơn lẻ. Kế hoạch chống ngập chỉ đáng tin khi vừa bảo vệ được khu vực chịu triều, vừa bảo đảm nước mưa có đường thoát.
