Từ nghiên cứu đến hiệu quả trên đồng ruộng
Công nghệ nông nghiệp là việc đưa tri thức khoa học, thiết bị, dữ liệu và phương thức đổi mới vào trồng trọt, chăn nuôi, lâm nghiệp, thủy sản để nâng hiệu quả sản xuất và giảm tác động môi trường. Thước đo cuối cùng không phải số đề tài hay nền tảng được xây dựng, mà là công nghệ có giúp người sản xuất làm ra sản phẩm tốt hơn, bán được thuận lợi hơn hay không. Ngày 27/10 tại Hà Nội, Bộ Nông nghiệp và Môi trường phối hợp Bộ Công an tổ chức hội nghị về khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số thúc đẩy tăng trưởng ngành nông nghiệp khu vực miền Bắc; Phó Thủ tướng Hồ Quốc Dũng, Bộ trưởng Trịnh Việt Hùng và Thượng tướng Nguyễn Văn Long đồng chủ trì. Bàn nghị sự phản ánh một sức ép cụ thể: tiêu chuẩn xanh và truy xuất nguồn gốc ngày càng khắt khe, trong khi thiên tai và biến đổi khí hậu khó lường. Vì vậy, chuyển từ tăng trưởng dựa vào mở rộng quy mô sang nâng năng suất, chất lượng và giá trị gia tăng không còn là lựa chọn xa vời.
Đã có kết quả, nhưng nghiên cứu chưa đi hết quãng đường
Nền tảng ban đầu đáng kể: giai đoạn 2021–2025, ngành triển khai 1.373 nhiệm vụ khoa học và công nghệ, đưa 225 giống mới vào sản xuất, ban hành 150 tiến bộ kỹ thuật và được cấp 158 bằng độc quyền sáng chế, giải pháp hữu ích. Hơn 2.000 mô hình công nghệ cao, tuần hoàn, giảm phát thải đã góp phần giảm đầu vào và nâng hiệu quả kinh tế khoảng 10–30%. Đây là bằng chứng công nghệ có thể cải thiện sinh kế, chứ không chỉ làm đẹp báo cáo. Nhưng khoảng cách từ phòng nghiên cứu đến cơ sở vẫn là điểm nghẽn lớn. Trong 451 sản phẩm khoa học, công nghệ thuộc lĩnh vực nông nghiệp được thống kê, 341 sản phẩm còn ở giai đoạn nghiên cứu; tỷ lệ kết quả được ứng dụng hoặc thương mại hóa chỉ khoảng 24%. Khi phần lớn kết quả chưa đến nơi sản xuất cần, tăng số đề tài không thể thay thế việc chọn đúng bài toán, thử nghiệm trong điều kiện thực tế và bảo đảm có đơn vị tiếp nhận.
Chuyển đổi số phải giải quyết bài toán của từng chuỗi
Chuyển đổi số nông nghiệp chỉ có ý nghĩa khi dữ liệu giúp ra quyết định tốt hơn: vùng nào phù hợp cây trồng nào, dịch bệnh xuất hiện ở đâu, sản phẩm đi qua những khâu nào và thị trường đòi hỏi tiêu chuẩn gì. Toàn ngành đã xây dựng, từng bước vận hành 25 cơ sở dữ liệu và hệ thống thông tin chuyên ngành, kết nối trực tiếp với 12 cơ sở dữ liệu quốc gia. Đây là hạ tầng cần thiết, nhưng giá trị của nó phụ thuộc vào dữ liệu chính xác, được cập nhật và có thể chia sẻ, sử dụng giữa doanh nghiệp, hợp tác xã và cơ quan quản lý. Sơn La cho thấy truy xuất nguồn gốc có thể gắn với tổ chức lại vùng nguyên liệu cà phê, xác định ranh giới thửa trồng và đáp ứng yêu cầu thị trường. Tỉnh định hướng đưa cà phê Arabica lên sàn đấu giá tại Hawaii vào tháng 11/2026, đồng thời hướng tới sàn đấu giá cấp quốc gia trong quý II/2027. Với nuôi biển, Quảng Ninh nêu những thiếu hụt khác: quy hoạch không gian, đánh giá sức tải môi trường, bảo quản sau thu hoạch và truy xuất số hóa chưa đồng bộ. Công nghệ vì thế phải đi theo nhu cầu của từng chuỗi, không áp một mô hình chung.
Chính sách cần nối Nhà nước, nhà khoa học và người sản xuất
Định hướng đặt ra là ưu tiên giống cây trồng, vật nuôi thế hệ mới; phân bón, thức ăn chăn nuôi, thuốc bảo vệ thực vật gắn với phòng dịch; vaccine thú y, chế phẩm sinh học; máy móc cho nông, lâm, ngư nghiệp; truy xuất nguồn gốc và sản xuất tuần hoàn, bảo vệ môi trường. Miền Bắc đã có những kết quả sát nhu cầu như giống lúa chất lượng cao chịu rét, ngô sinh khối và công nghệ sản xuất vaccine phòng dịch tả lợn châu Phi. Tuy nhiên, ưu tiên chỉ phát huy tác dụng khi nhiệm vụ nghiên cứu xuất phát từ vấn đề người sản xuất và doanh nghiệp đang cần giải quyết. Phó Thủ tướng yêu cầu đổi mới liên kết Nhà nước, nhà khoa học, doanh nghiệp, hợp tác xã và hộ sản xuất theo chuỗi giá trị; đồng thời hoàn thiện cơ chế đặt hàng, thử nghiệm, chuyển giao, thương mại hóa và sở hữu trí tuệ. Các địa phương phía Bắc cần chọn 3–5 bài toán ưu tiên trước ngày 15/11/2026; Bộ Nông nghiệp và Môi trường hoàn thiện danh mục ưu tiên trước ngày 15/12/2026, triển khai nhiệm vụ đủ điều kiện trong quý I/2027 và báo cáo đề xuất sàn giao dịch nông sản quốc gia trước ngày 31/12/2026.
Kết luận lại, khoa học nông nghiệp và đổi mới sáng tạo chỉ trở thành động lực tăng trưởng khi giải pháp được thử nghiệm, chuyển giao và sử dụng rộng rãi. Chuyển đổi số cũng không nên dừng ở việc tạo cơ sở dữ liệu: dữ liệu phải giúp nông dân giảm rủi ro, doanh nghiệp tổ chức chuỗi tốt hơn và nông sản đáp ứng yêu cầu thị trường. Chính sách cần được đánh giá bằng mức cải thiện năng suất, thu nhập và khả năng cạnh tranh trong sản xuất nông nghiệp. Nếu giữ vững thước đo ấy, công nghệ mới có cơ hội rời khỏi phòng thí nghiệm để tạo ra giá trị ngay tại vùng sản xuất.
