Từ ứng dụng công nghệ đến trách nhiệm trong giáo dục
AI có trách nhiệm trong giáo dục là việc sử dụng trí tuệ nhân tạo có mục đích, minh bạch và chịu sự giám sát của con người, đồng thời bảo vệ quyền, năng lực tự chủ và lợi ích của người học. Đây không còn là câu hỏi xa vời: AI đang tác động đến giảng dạy, học tập, nghiên cứu, kiểm tra, đánh giá và quản trị đại học, đem lại cơ hội nâng cao hiệu quả nhưng cũng đặt ra rủi ro đạo đức, pháp lý và học thuật. Trong bối cảnh đó, Trường đại học Luật, Đại học Quốc gia Hà Nội tổ chức tọa đàm nhằm kết nối Khung đạo đức trí tuệ nhân tạo quốc gia, các quy định pháp luật và thực tiễn ứng dụng trong giáo dục. Thảo luận hướng vào cách đưa nguyên tắc ra khỏi văn bản chính sách để trở thành thực hành cụ thể tại các trường. Đây là lựa chọn đúng: nếu trường chỉ chạy theo tốc độ áp dụng công cụ mà không xác định ai chịu trách nhiệm khi có sai sót, công nghệ có thể làm suy yếu niềm tin thay vì cải thiện chất lượng.
Khung đạo đức cần trở thành quy tắc vận hành
Tọa đàm đặt Khung đạo đức trí tuệ nhân tạo quốc gia vào trung tâm trao đổi. Khung này nêu bốn trụ cột: bảo đảm an toàn, tôn trọng quyền con người, thúc đẩy phát triển bền vững và khuyến khích đổi mới sáng tạo có trách nhiệm. Các nguyên tắc ấy chỉ có ý nghĩa khi được chuyển thành quy định dễ hiểu về dữ liệu, quyền truy cập, minh bạch trong sử dụng và cách xử lý quyết định do AI hỗ trợ. Các đại biểu cũng nhấn mạnh trách nhiệm giải trình, liêm chính học thuật và vai trò kiểm soát của con người. Đây không phải lớp thủ tục bổ sung sau khi công nghệ đã được triển khai; chúng cần được tính ngay từ khâu lựa chọn công cụ và thiết kế hoạt động học tập. Nếu sinh viên không biết khi nào AI tham gia vào việc chấm điểm hay xử lý dữ liệu, hoặc không có cách yêu cầu xem xét lại kết quả, lời hứa về ứng dụng có trách nhiệm sẽ khó đứng vững.
Quản trị rủi ro phải bảo vệ người học
Quản trị rủi ro AI không thể dừng ở việc kiểm tra công cụ có hoạt động hay không. Tại tọa đàm, Tiến sĩ Đinh Văn Dũng đề xuất quy trình sáu bước cho AI có trách nhiệm trong giáo dục: xác định mục đích và tính cần thiết; đánh giá tác động; kiểm định thực tế; giám sát và phản biện; xem xét dữ liệu, nhà cung cấp; rồi triển khai, giám sát và khắc phục. Trình tự này buộc nhà trường phải hỏi trước: công cụ giải quyết vấn đề nào, dữ liệu có phù hợp không, và người học có cách khiếu nại khi bị ảnh hưởng không? Câu hỏi càng cấp thiết khi có những ví dụ quốc tế về nhận diện khuôn mặt để điểm danh, chuẩn hóa điểm số bằng mô hình thống kê hay sử dụng gia sư AI. Mỗi ứng dụng có thể tạo ra hệ quả khác nhau; vì vậy, đánh giá và kiểm soát rủi ro cần gắn với từng mục đích, thay vì dựa vào một lời bảo đảm chung rằng công nghệ là trung lập.
Tránh để AI làm thay năng lực học tập
AI trong giáo dục có thể giúp người học luyện giao tiếp, nhận diện lỗi ngôn ngữ và tiếp cận học liệu; nhưng hỗ trợ không đồng nghĩa với thay thế quá trình tự suy nghĩ. Tọa đàm nhấn mạnh yêu cầu bảo đảm công nghệ không làm lu mờ tính chủ động, tư duy và khả năng sáng tạo của sinh viên. Mối lo này có cơ sở: nghiên cứu về sinh viên dân tộc thiểu số dùng AI tạo sinh để tìm tài liệu đặt ra nguy cơ phụ thuộc vào gợi ý của công nghệ và giảm sử dụng tiếng mẹ đẻ khi học. Vì thế, các trường nên đánh giá cách sinh viên lập luận, kiểm chứng và sử dụng AI, chứ không chỉ chấm sản phẩm cuối cùng. Cá nhân hóa hướng dẫn cũng cần giúp người học duy trì năng lực tự học, thay vì tập trung hoàn thành bài tập. Chương trình nghiên cứu RAI-Ed hướng tới giám sát sai lệch và tác động của AI trong khi bảo vệ quyền riêng tư, kiểm soát quyền truy cập và phát triển cơ chế giải trình, phúc khảo, đánh giá hiệu quả can thiệp của con người. Đó là hướng đi cần thiết để biến nguyên tắc thành bảo vệ thực chất.
Kết luận, giáo dục đại học không nên chọn giữa cấm AI và chấp nhận mọi ứng dụng. Lựa chọn đáng tin cậy hơn là xác định rõ mục đích, đánh giá rủi ro, minh bạch với người học và giữ con người chịu trách nhiệm. Tọa đàm hướng tới những kiến nghị thiết thực để đưa đạo đức AI và quản trị rủi ro AI vào thực tiễn, xây dựng hệ sinh thái công nghệ giáo dục an toàn, hiệu quả và lấy con người làm trung tâm.
