Dự trữ tính bằng tháng, không còn bằng năm
Yttri là nguyên tố đất hiếm chịu nhiệt, được dùng trong lớp phủ bảo vệ động cơ phản lực, một số linh kiện ô tô và thiết bị phục vụ sản xuất bán dẫn. Nhật Bản hiện chỉ còn lượng tồn kho đủ dùng vài tháng, nên nguy cơ thiếu hụt đã trở thành vấn đề trước mắt chứ không còn là cảnh báo xa. Các quan chức Nhật Bản và doanh nghiệp thương mại cảnh báo tình trạng thiếu nghiêm trọng có thể xuất hiện từ cuối năm nay nếu Trung Quốc không nới kiểm soát hoặc các đối tác không tìm được nguồn thay thế. Tokyo đã đề nghị chính phủ và các tập đoàn lớn của Mỹ gây sức ép để Bắc Kinh nới lỏng hạn chế xuất khẩu. Đây là lựa chọn khẩn cấp, nhưng cũng cho thấy Nhật Bản chưa có phương án độc lập đủ nhanh để bảo vệ những ngành sản xuất phụ thuộc vào nguyên liệu này.
Một nguyên liệu nhỏ, nhiều ngành công nghiệp chịu sức ép
Thiếu yttri không chỉ là bài toán của các nhà cung ứng vật liệu. Nguyên tố này được dùng để phủ động cơ phản lực và buồng khắc plasma trong sản xuất chip, đồng thời hiện diện trong một số linh kiện ô tô. Nếu nguồn cung yttri gián đoạn kéo dài, các nhà sản xuất có thể phải điều chỉnh kế hoạch hoặc tìm vật liệu thay thế trong những ứng dụng khó thay đổi nhanh. Hệ quả có thể lan từ hoạt động chế tạo máy bay và xe cộ đến sản xuất bán dẫn, rồi ảnh hưởng tới chuỗi cung ứng quốc phòng có liên hệ với các linh kiện Nhật Bản. Người tiêu dùng có thể không thấy yttri trong sản phẩm cuối cùng, nhưng họ có thể cảm nhận tác động nếu thiếu nguyên liệu làm chậm sản xuất hoặc khiến nguồn cung các sản phẩm công nghiệp bị thắt lại. Vì thế, đây là rủi ro kinh tế rộng hơn một vấn đề thương mại đơn lẻ.
Sự lệ thuộc vào đất hiếm Trung Quốc lộ rõ
Điểm đáng lo không chỉ là lượng dự trữ đang giảm mà còn là vị thế áp đảo của Trung Quốc trong khai thác và chế biến đất hiếm. Bắc Kinh tăng cường kiểm soát xuất khẩu sang Nhật Bản sau những phát biểu gây tranh cãi về Đài Loan của Sanae Takaichi khi bà còn là ứng cử viên thủ tướng. Trong bối cảnh đó, việc Nhật Bản phải vận động Washington cho thấy các doanh nghiệp nước này vẫn dễ bị tổn thương trước quyết định kiểm soát từ bên ngoài. Dữ liệu được dẫn lại cho thấy lượng đất hiếm Trung Quốc xuất sang Nhật Bản bị giới hạn ở mức tối thiểu, còn xuất khẩu sang Mỹ mới đạt khoảng hai phần ba mức được kỳ vọng. Chênh lệch giữa giá yttri bên ngoài Trung Quốc và trong nước Trung Quốc cũng phản ánh tình trạng khan hiếm đối với người mua ở ngoài thị trường này. Đất hiếm Nhật Bản vì vậy không thể chỉ được xem là câu chuyện về trữ lượng; đó còn là bài toán về quyền tiếp cận nguồn cung.
Mỹ có thể gây sức ép, nhưng không thay thế được nguồn cung
Mỹ hỗ trợ Nhật Bản có thể giúp tăng sức nặng ngoại giao, nhất là khi Washington cũng thúc giục Trung Quốc cung cấp thêm đất hiếm cho mình và các đồng minh. Hai nước đã lập một nhóm phản ứng nhanh về khoáng sản thiết yếu, tạo kênh phối hợp để xử lý nguy cơ thiếu hụt. Tuy nhiên, sức ép ngoại giao không đồng nghĩa nguồn cung sẽ lập tức trở lại bình thường. Mỹ từng phàn nàn rằng Trung Quốc chưa thực hiện đầy đủ cam kết nới kiểm soát xuất khẩu, cho thấy thỏa thuận chính trị vẫn có thể cách xa kết quả thực tế. Nếu không tìm được nguồn bổ sung hoặc thay thế trước khi dự trữ cạn, các ngành công nghiệp Nhật Bản vẫn phải đối mặt với gián đoạn. Kết luận rõ ràng là Tokyo cần vận động ngoại giao ngay, nhưng cũng phải giảm lệ thuộc bằng cách đa dạng hóa nguồn cung và củng cố dự trữ; nếu không, mỗi lần căng thẳng chính trị sẽ lại trở thành nguy cơ cho sản xuất.
