Tử vong do ung thư tăng nhanh, nhưng cần đọc đúng con số
Tử vong do ung thư là số trường hợp tử vong được ghi nhận có nguyên nhân từ bệnh ung thư trong một giai đoạn xác định; con số này phản ánh gánh nặng ở cấp độ dân số, không dự báo trực tiếp nguy cơ của từng người. Báo cáo về thực trạng và xu hướng nguyên nhân tử vong giai đoạn 2021-2025 ghi nhận khoảng 152.100 trường hợp tử vong do ung thư, tương đương 8,4% số ca tử vong do bệnh tật trong kỳ. Dữ liệu theo năm cho thấy mức tăng đáng chú ý: hơn 19.000 ca năm 2021, 25.800 năm 2023 và 46.800 năm 2025. Tỉ trọng tương ứng trong tổng số ca tử vong do bệnh tật tăng từ khoảng 5% lên 7,3% rồi 15,2%. Đây là tín hiệu không thể xem nhẹ, nhưng cần phân biệt số ca được ghi nhận với nguy cơ cá nhân: hai đại lượng không thể thay thế cho nhau.
Mức tăng hơn 2,4 lần trong năm năm và tỉ trọng tăng hơn ba lần đáng được quan tâm, song bản thân các con số này chưa giải thích vì sao chúng tăng. Chúng mô tả những ca tử vong được ghi nhận trong phạm vi báo cáo, không đủ để kết luận rằng nguy cơ của mỗi người đã tăng cùng mức hoặc rằng một yếu tố đơn lẻ gây ra toàn bộ biến động. Cách đọc thận trọng không làm nhẹ vấn đề; ngược lại, nó giúp công chúng tránh biến một xu hướng dân số thành dự báo cá nhân thiếu căn cứ.

Ung thư phổi vượt ung thư gan trong cơ cấu tử vong
Điểm đáng chú ý không chỉ là tổng số ca tử vong tăng mà còn là sự dịch chuyển trong nhóm ung thư gây tử vong phổ biến. Trong giai đoạn 2021-2025, ung thư phổi chiếm trung bình 22% số ca tử vong do ung thư, đứng đầu; ung thư gan xếp thứ hai với mức trung bình 17,4%. Tỉ trọng tử vong do ung thư phổi tăng từ 18% năm 2021 lên 24,9% năm 2025, tương đương khoảng 11.600 ca trong năm cuối kỳ. Ung thư gan cũng tăng tỉ trọng, từ 15,9% lên 18,7%, nên không thể hiểu việc ung thư phổi đứng đầu là gánh nặng ung thư gan đã biến mất. Ung thư dạ dày và đại tràng cùng nằm trong bốn loại phổ biến nhất; cả bốn loại cộng lại chiếm 50,6% số ca tử vong do ung thư trong kỳ.
So sánh thứ hạng cũng cần giữ đúng phạm vi. Số liệu tử vong cho thấy ung thư phổi dẫn đầu trong cơ cấu tử vong do ung thư; đó không phải cùng một chỉ số với số ca mắc mới. Theo GLOBOCAN 2024, ung thư phổi là loại có nhiều ca mắc mới nhất ở nam giới Việt Nam, khoảng 16.100 ca mỗi năm; kết quả này không nên tự động khái quát thành thứ hạng mắc mới của toàn dân số. Sự phân biệt ấy quan trọng vì một bệnh đứng đầu về tử vong không đồng nghĩa mọi cá nhân có nguy cơ ngang nhau, hay thứ hạng mắc mới ở mọi nhóm đều giống nhau.
Đằng sau xu hướng là phơi nhiễm kéo dài và phát hiện muộn
Một cách lý giải được bác sĩ nêu là độ trễ dài giữa phơi nhiễm và khi ung thư phổi xuất hiện. Bác sĩ Nguyễn Duy Anh nhận định bệnh có thể hình thành sau nhiều năm tiếp xúc với yếu tố nguy cơ; ông lưu ý tỉ lệ hút thuốc ở nam giới Việt Nam thuộc nhóm cao nhất khu vực, gần một nửa nam giới trưởng thành, và những người hút thuốc từ thập niên 1990-2000 đang bước vào độ tuổi mắc bệnh. Đây là bối cảnh giúp hiểu vì sao xu hướng hiện tại có thể gắn với hành vi từ nhiều thập niên trước, chứ không chỉ những thay đổi gần đây. Hút thuốc là yếu tố nguy cơ hàng đầu được nêu trong tài liệu; ô nhiễm không khí và một số phơi nhiễm nghề nghiệp, môi trường cũng cần được lưu ý.
Việc phát hiện muộn khiến gánh nặng tử vong thêm đáng ngại. Theo thông tin từ Bệnh viện K, khoảng 75% bệnh nhân được chẩn đoán khi bệnh đã ở giai đoạn không thể phẫu thuật; ở giai đoạn sớm, triệu chứng có thể chưa rõ hoặc dễ nhầm với bệnh hô hấp khác. Vì vậy, thông điệp thực tế không phải là tự suy đoán nguy cơ từ một biểu đồ, mà là giảm phơi nhiễm có thể kiểm soát: bỏ thuốc lá, hạn chế tiếp xúc khói bụi và hóa chất, đồng thời trao đổi với cơ sở y tế về tầm soát đúng đối tượng.
Kết luận: xem trọng xu hướng, không biến nó thành dự báo cá nhân
Số liệu ung thư cho thấy hai điều cần được nhìn cùng lúc: tổng số ca tử vong được ghi nhận tăng mạnh, còn ung thư phổi ngày càng chiếm phần lớn trong cơ cấu ấy và đã vượt ung thư gan để đứng đầu. Nhưng thống kê cấp dân số không xác định nguy cơ của từng người, cũng không chứng minh một nguyên nhân duy nhất đứng sau toàn bộ biến động. Điều hợp lý là coi đây là lời cảnh báo về gánh nặng y tế và những khoảng trống trong phòng ngừa, phát hiện sớm, đồng thời tránh kết luận quá mức từ các tỉ lệ. Với mỗi người, giảm hút thuốc và phơi nhiễm, quan tâm triệu chứng kéo dài và hỏi ý kiến chuyên môn về tầm soát phù hợp có ý nghĩa thiết thực hơn việc tự đối chiếu mình với con số chung.
Ung thư gan vẫn là nguyên nhân tử vong lớn, dù ung thư phổi đang dẫn đầu; bốn loại ung thư phổ biến nhất cùng chiếm hơn một nửa số ca tử vong do ung thư trong giai đoạn được báo cáo. Vì thế, phản ứng cần thiết không phải là hoảng sợ trước một con số đơn lẻ, mà là đọc đúng phạm vi dữ liệu và chú trọng phòng ngừa, phát hiện bệnh sớm. Xu hướng đáng chú ý chính là lời nhắc rằng gánh nặng ung thư cần được nhìn toàn diện, còn quyết định sức khỏe cá nhân nên dựa trên tư vấn y tế phù hợp.






