Định danh không còn chỉ dành cho con người
Định danh điện tử là việc tạo lập và sử dụng danh tính số để nhận diện một chủ thể hoặc đối tượng, đồng thời hỗ trợ xác thực khi họ tham gia hoạt động trên môi trường điện tử. Quốc hội nghe Tờ trình của Chính phủ và Báo cáo thẩm tra dự án Luật Định danh và xác thực điện tử trong phiên họp ngày 26/10; dự thảo được trình bày với 8 chương, 46 điều.
Điểm thay đổi đáng kể là phạm vi định danh vượt khỏi cơ quan, tổ chức và cá nhân. Dự thảo chia đối tượng thành năm nhóm: chủ thể; hàng hóa, tài sản và vật thể khác; dữ liệu, hình ảnh, phần mềm, dịch vụ số; sự kiện, giao dịch, hành vi; cùng địa điểm và không gian. Cách mở rộng này có lý do trong một nền kinh tế ngày càng vận hành qua nền tảng số: nhận diện được tài khoản, tài sản hay giao dịch có thể giúp hạn chế giả mạo. Nhưng phạm vi càng rộng thì nguy cơ biến mọi hoạt động thành dữ liệu có thể liên kết càng lớn. Vì thế, luật cần phân biệt rõ đối tượng nào bắt buộc phải định danh, đối tượng nào chỉ nên khuyến khích, thay vì trao một phạm vi bao quát mà thiếu ranh giới thực thi.
Thu thập tối thiểu phải đi cùng quyền quyết định
Dự thảo đặt nguyên tắc thu thập dữ liệu tối thiểu và không thu thập lại thông tin đã có. Đây là nền tảng đúng, nhưng một nguyên tắc chung chưa đủ để người dân biết dịch vụ được lấy trường thông tin nào, liên kết với nguồn dữ liệu nào và giữ trong bao lâu. Tại phiên thảo luận, có ý kiến đề nghị quy định khung trường thông tin được phép thu thập, giao Chính phủ xác định giới hạn và tiêu chuẩn kỹ thuật nhằm bảo vệ quyền của chủ thể dữ liệu.
Quyền kiểm soát thông tin cần được thể hiện bằng lựa chọn cụ thể: người dùng có thể kiểm soát việc sử dụng danh tính của mình và quyết định phạm vi, đối tượng, thời hạn chia sẻ khi thực hiện giao dịch hoặc thủ tục. Theo hướng đó, liên kết dữ liệu không nên trở thành mặc định chỉ vì hệ thống có khả năng làm được. Mỗi lần chia sẻ cần gắn với mục đích rõ ràng, giới hạn truy cập và dấu vết kiểm tra. Nếu thiếu các điều kiện này, lời hứa bảo vệ dữ liệu sẽ khó có ý nghĩa khi danh tính số được dùng rộng khắp.
Xác thực sai phải kéo theo trách nhiệm
Dự thảo yêu cầu đơn vị cung cấp dịch vụ bảo đảm chất lượng, tính liên tục, an toàn của hệ thống và bảo vệ dữ liệu người dùng; đồng thời không xử lý dữ liệu danh tính ngoài phạm vi dịch vụ được phép và mục đích đã thông báo. Đây không chỉ là nghĩa vụ kỹ thuật. Khi kết quả xác thực được bên khác dựa vào để mở tài khoản, duyệt giao dịch hay cung cấp dịch vụ, sai sót có thể gây thiệt hại trực tiếp cho người bị nhận diện nhầm.
Các ý kiến thẩm tra đề nghị làm rõ trách nhiệm pháp lý và cơ chế bồi thường khi xảy ra lộ lọt dữ liệu hoặc định danh, xác thực sai lệch. Dự thảo cũng đặt nghĩa vụ bồi thường thiệt hại cho bên sử dụng dịch vụ và chủ thể danh tính theo pháp luật dân sự. Muốn quy định này có sức răn đe, luật cần làm rõ cách xác định lỗi, nghĩa vụ thông báo sự cố, lưu nhật ký xác thực và trách nhiệm khi nhiều đơn vị cùng tham gia xử lý. Nếu không, người dân có thể bị đẩy qua lại giữa nhà cung cấp nền tảng và đơn vị xác thực, trong khi bằng chứng nằm trong tay các tổ chức.
Giá trị xác thực cần có giới hạn pháp lý
Dự thảo thiết lập ba mô hình xác thực điện tử: tập trung, trung gian và độc lập; đồng thời dự kiến bắt buộc liên kết, xác thực danh tính với giao dịch trên nền tảng số thuộc một số lĩnh vực. Nhiều mô hình có thể đáp ứng các mức rủi ro khác nhau, nhưng người dùng và doanh nghiệp cần biết mức xác thực nào đủ cho từng loại giao dịch, cũng như ai chịu trách nhiệm nếu kết quả không chính xác.
Định danh và xác thực nên được hiểu là công cụ nhận diện, không phải bằng chứng tự động về quyền sở hữu, điều kiện giao dịch hay tình trạng pháp lý của đối tượng. Ý kiến thẩm tra đã đề nghị làm rõ giới hạn giá trị kỹ thuật này để tránh việc kết quả xác thực bị dùng thay cho quy định của pháp luật chuyên ngành. Dự thảo luật, được Bộ Công an công bố lấy ý kiến từ ngày 13/7 đến ngày 02/8/2026, đang được hoàn thiện cùng yêu cầu đồng bộ với các luật liên quan. Kết luận cần giữ vững là: mở rộng định danh chỉ đáng tin khi dữ liệu được giới hạn, quyền chia sẻ thuộc về người dân và sai sót có cơ chế khắc phục rõ ràng.
