Thí điểm trước, mở rộng sau
Đưa tiếng Anh thành ngôn ngữ thứ hai trong trường học là quá trình sử dụng tiếng Anh thường xuyên trong giảng dạy, giao tiếp, quản lý và sinh hoạt chuyên môn, chứ không chỉ tăng số tiết ngoại ngữ. TP.HCM đã phê duyệt đề án cho giai đoạn 2026-2035, tầm nhìn đến năm 2045, với định hướng mở rộng từng bước thay vì áp dụng đồng loạt. Từ năm học 2026-2027, mỗi cụm chuyên môn dự kiến chọn 1-2 cơ sở giáo dục làm điểm để kiểm chứng tiêu chí, chương trình và học liệu. Mục tiêu kế tiếp là ít nhất 15% cơ sở giáo dục tổ chức dạy môn học bằng tiếng Anh trong năm học 2027-2028. Đây là cách đi hợp lý: thử nghiệm có giới hạn giúp thành phố phát hiện điểm nghẽn trước khi biến một mục tiêu lớn thành áp lực cho mọi trường.
Kết quả thí điểm sẽ được sơ kết vào cuối năm học 2027-2028 để điều chỉnh trước khi nhân rộng. Với học sinh và gia đình, đề án không đồng nghĩa mọi môn học lập tức chuyển sang tiếng Anh. Các chương trình bổ sung như tiếng Anh tăng cường, làm quen tiếng Anh ở mầm non và học phần tích hợp nội dung-ngôn ngữ được triển khai trên cơ sở tự nguyện. Thành phố cũng định hướng mở rộng cơ hội thực hành qua câu lạc bộ, ngày hội và hoạt động kết nối trường học với thư viện, bảo tàng, điểm du lịch, doanh nghiệp và không gian công cộng. Đó là điều kiện cần để ngôn ngữ được dùng ngoài bài kiểm tra, thay vì chỉ xuất hiện trong lớp.
Ba giai đoạn, một thay đổi dài hạn
Lộ trình giáo dục TP.HCM được chia thành ba giai đoạn, trong đó giai đoạn đầu từ 2026 đến 2030 tập trung xây nền: khảo sát năng lực đội ngũ, rà soát chương trình hiện có và bồi dưỡng phương pháp dạy học. Đến năm học 2029-2030, thành phố đặt mục tiêu ít nhất 30% cơ sở giáo dục dạy các môn bằng tiếng Anh và ít nhất 40% xây dựng được môi trường sử dụng tiếng Anh. Những mốc này quan trọng vì chúng đo cả việc dạy môn học lẫn môi trường ngôn ngữ, thay vì chỉ đếm số trường mở lớp.
Giai đoạn hai, từ 2031 đến 2035, hướng tới hoàn thiện năng lực đội ngũ và điều kiện triển khai; thành phố phấn đấu khoảng 50% trường phổ thông thực hiện chương trình giáo dục tích hợp theo nhu cầu tự nguyện của người học. Giai đoạn ba, từ 2036 đến 2045, tập trung nâng cao và hoàn thiện điều kiện, nguồn lực để phát triển bền vững; tầm nhìn là đưa tỷ lệ trường phổ thông thực hiện chương trình tích hợp lên khoảng 60-70%. Việc giữ nguyên tắc tự nguyện và tiến độ theo từng địa bàn là cần thiết: một trường thiếu giáo viên, thiết bị hay học liệu không thể đạt chất lượng chỉ bằng cách đổi ngôn ngữ giảng dạy.
Nút thắt giáo viên không thể giải quyết bằng chứng chỉ
Năng lực giáo viên là phép thử lớn nhất của kế hoạch. Trong khảo sát 15.554 giáo viên mầm non tại TP.HCM, chỉ 484 người đạt trình độ tiếng Anh B2 trở lên hoặc tương đương, chiếm 3,11%. Con số này cho thấy khoảng cách đáng kể giữa mục tiêu mở rộng tiếng Anh trong trường học và khả năng triển khai ngay tại lớp. Theo bà Lương Thị Hồng Điệp, Trưởng Phòng Mầm non thuộc Sở Giáo dục và Đào tạo TP.HCM, rào cản lớn là giáo viên mầm non chưa tự tin giao tiếp bằng ngoại ngữ với trẻ. Ở nhiều nơi, hoạt động làm quen tiếng Anh hiện phụ thuộc vào giáo viên trung tâm, còn giáo viên mầm non chủ yếu phối hợp và quản lý lớp.
Vì vậy, giáo viên tiếng Anh B2 là một chỉ dấu cần theo dõi, nhưng không thể xem chứng chỉ là điều kiện đủ. Giáo viên dạy môn học bằng tiếng Anh còn cần khả năng nghe-nói, phát âm rõ và phương pháp sư phạm phù hợp với môn học, độ tuổi. Khảo sát cũng cho thấy cơ sở vật chất, hạ tầng công nghệ và khả năng huy động nguồn lực còn chênh lệch giữa khu vực trung tâm với vùng ven; một số khu vực xa trung tâm thiếu giáo viên tiếng Anh tiểu học. Nếu bồi dưỡng chỉ tập trung ở nơi đã có điều kiện, lộ trình sẽ mở rộng không đều và làm tăng khoảng cách giữa các trường.
Thước đo thành công là chất lượng, không phải tốc độ
Thành phố dự kiến cần hơn 738 tỷ đồng cho đề án tiếng Anh trong giáo dục mầm non, gồm các nhiệm vụ như bồi dưỡng đội ngũ, xây dựng học liệu và đầu tư, cải tạo cơ sở vật chất. Khoản kinh phí này cho thấy chuyển đổi cần nguồn lực thực chất, nhưng kết quả không nên chỉ được đánh giá bằng số trường đạt chỉ tiêu. Học liệu dùng chung, chuẩn đầu ra thống nhất và hỗ trợ những địa bàn còn thiếu giáo viên sẽ quyết định học sinh có được tiếp cận cơ hội tương đương hay không.
TP.HCM có lý do để bắt đầu sớm, nhưng tốc độ mở rộng phải đi sau năng lực giảng dạy. Dạy môn học bằng tiếng Anh có thể tạo môi trường sử dụng ngôn ngữ tự nhiên hơn, song chỉ có ý nghĩa khi học sinh vẫn hiểu chắc kiến thức môn học và giáo viên đủ khả năng hướng dẫn. Thí điểm, đánh giá rồi điều chỉnh là hướng đi đáng ủng hộ; điều cần tránh là biến tỷ lệ bao phủ thành mục tiêu hình thức. Thành công của đề án sẽ được quyết định bởi chất lượng lớp học và khả năng thu hẹp chênh lệch giữa các khu vực, không phải bởi việc đạt mốc phần trăm càng nhanh càng tốt.
