Từ lòng núi Tây Nguyên đến vai trò “trái tim năng lượng” quốc gia
Nhà máy thủy điện dưới lòng đất Ialy là một tổ hợp công nghệ phát điện sạch được xây dựng sâu 600m trong lòng núi Tây Nguyên, với gian máy ngầm ở cao trình 309m, vận hành liên tục hơn 9.600 ngày để đưa 87,6 tỷ kWh điện sạch lên lưới điện quốc gia, đồng thời trở thành một mắt xích quan trọng trong chiến lược năng lượng tái tạo và phát triển kinh tế – xã hội của Việt Nam. Điều đáng nói ở Ialy không chỉ là quy mô, mà là cách nó âm thầm giữ nhịp cho đời sống hiện đại. Đều đặn mỗi ngày trong suốt 9.663 ngày, công trình này vẫn tạo ra điện sạch phục vụ đời sống và sản xuất cho người dân. Khi chúng ta bật điều hòa, vận hành dây chuyền sản xuất hay di chuyển trên những tuyến metro tương lai, phần năng lượng nền tảng đó đang được bơm lên từ một nhà máy điện sạch Việt Nam nằm khuất giữa núi rừng. Ialy cho thấy thủy điện dưới lòng đất không phải “công trình xa xôi”, mà là hạ tầng cốt lõi quyết định khả năng phát triển bền vững.
Công nghệ phát điện trong lòng núi: Vì sao Ialy là một kỳ quan kỹ thuật?
Nếu chỉ nhìn vào con số 1.080 MW công suất lắp máy, chúng ta sẽ bỏ lỡ câu chuyện kỹ thuật thú vị phía sau Ialy. Điểm đắt giá nhất của nhà máy lại ẩn mình sâu trong lòng núi: gian máy ngầm ở cao trình 309m, tiếp cận bằng đường hầm xuyên núi dài hơn 600m. Đây là nơi đặt tổ hợp các tổ máy phát điện công nghệ tiên tiến, được thử nghiệm mô hình thủy lực tuabin cùng Tập đoàn Andritz Hydro của Áo để tối ưu hiệu quả đầu tư và vận hành. Một chi tiết cho thấy tầm vóc kỹ thuật: Ialy là công trình thủy điện duy nhất tại Việt Nam sở hữu hệ thống cáp dầu 500 kV. Cấu trúc ngầm giúp bảo vệ thiết bị khỏi tác động khí hậu khắc nghiệt, giảm rủi ro an toàn và tối ưu không gian xây dựng trong địa hình núi rừng. Việc lựa chọn mô hình thủy điện dưới lòng đất không chỉ là giải pháp kỹ thuật, mà là quyết định chiến lược để cân bằng giữa nhu cầu công suất lớn và yêu cầu bảo vệ cảnh quan, môi trường Tây Nguyên.
Quy mô vận hành: 9.663 ngày liên tục và nhịp mùa mưa Tây Nguyên
Một nhà máy điện sạch Việt Nam chỉ thực sự có ý nghĩa khi vận hành ổn định trong thời gian dài. Ở khía cạnh này, Ialy là một minh chứng hiếm có: theo thông tin cập nhật, nhà máy đã phát điện liên tục từ tháng 5/2000 đến 15/10/2026, tương đương khoảng 9.663 ngày, với tổng sản lượng 87,6 tỷ kWh điện sạch. Trong 25 năm vận hành trọn vẹn từ 2001 đến 2025, sản lượng bình quân đạt khoảng 3,39 tỷ kWh mỗi năm, gần với mức thiết kế 3,68 tỷ kWh. Điện năng của Ialy gắn chặt với nhịp mùa mưa Tây Nguyên: bình quân tháng 9 và tháng 10 đạt khoảng 383 và 392 triệu kWh, hơn gấp đôi mức 166 triệu kWh của tháng 2 hàng năm. Điều này cho thấy công nghệ phát điện của Ialy không chỉ “chạy đều”, mà còn biết thích nghi với chu kỳ tự nhiên của dòng sông Sê San. Thay vì xem biến động mùa mưa là rủi ro, Ialy biến nó thành lợi thế, dùng hồ chứa khổng lồ để điều tiết và biến nguồn nước dồi dào thành năng lượng tái tạo ổn định cho hệ thống điện quốc gia.
Hồ chứa Ialy: “túi nước” khổng lồ và những giá trị vượt ra ngoài điện
Nếu gian máy ngầm là bộ não kỹ thuật, thì hồ chứa Ialy là “túi nước” khổng lồ nuôi sống toàn bộ hệ thống. Hồ có diện tích mặt nước 64,5 km², rộng hơn 10 lần Hồ Tây, độ sâu trung bình khoảng 16m và dung tích khoảng 1,03 tỷ m³. Nhờ có “túi nước” này điều tiết dòng chảy, nguồn nước dồi dào của mùa mưa được biến thành điện, góp phần giữ nhịp cho hệ thống điện quốc gia, đặc biệt vào những tháng nhu cầu và nguồn nước đều tăng cao. Giá trị của hồ Ialy không dừng ở năng lượng tái tạo. Theo thông tin địa phương, đây là điểm du lịch sinh thái với cảnh sắc nên thơ, hùng vĩ, đồng thời là nguồn cung cấp nước và thủy sản cho người dân tỉnh. Nhà máy thủy điện Ialy vì thế không chỉ là một biểu tượng kiến trúc giữa núi rừng, mà còn mang ý nghĩa chiến lược toàn diện về năng lượng, trị thủy, du lịch sinh thái, góp phần thay đổi diện mạo đời sống cho đồng bào Tây Nguyên. Một công trình thủy điện dưới lòng đất, nếu được quy hoạch đúng, có thể vừa phát điện sạch, vừa tạo ra không gian sinh thái và sinh kế mới.
Vai trò trong chiến lược năng lượng tái tạo và bài học cho tương lai
Ialy không chỉ là một nhà máy thủy điện dưới lòng đất ấn tượng, mà còn là minh chứng cho cách Việt Nam đang dịch chuyển sang mô hình năng lượng tái tạo có tính hệ thống. Dự án mở rộng với hai tổ máy 180 MW mỗi tổ, tổng công suất 360 MW, được triển khai cùng thử nghiệm thủy lực tuabin và nhận sự đồng hành chiến lược từ EU trong khuôn khổ hợp tác chuyển dịch năng lượng bền vững. Việc hoàn thành hai tổ máy mới chỉ sau gần ba năm, vượt tiến độ hàng chục ngày, cho thấy quyết tâm nâng cấp hạ tầng điện sạch thay vì phụ thuộc vào nguồn năng lượng hóa thạch. Nhà máy thủy điện Ialy đang giữ vai trò quan trọng trong chiến lược năng lượng tái tạo: nó cung cấp điện sạch quy mô lớn, điều tiết dòng chảy, hỗ trợ phát triển du lịch sinh thái và nâng chất lượng sống của cộng đồng địa phương. Bài học rõ ràng là Việt Nam có thể phát triển công nghệ phát điện hiện đại ngay trong lòng núi, miễn là tôn trọng quy luật tự nhiên và gắn mỗi dự án với lợi ích dài hạn của người dân. Nếu coi Ialy là chuẩn mực, các dự án năng lượng tương lai cần được thiết kế để vừa an toàn, hiệu quả, vừa tạo ra giá trị xã hội và môi trường bền vững.
