Thuốc không thể được bán như món hàng thông thường
Quản lý thuốc trực tuyến là hệ thống quy định và trách nhiệm nhằm bảo đảm người bán đủ điều kiện, thuốc có nguồn gốc xác định, tư vấn phù hợp và quá trình giao nhận giữ được chất lượng sản phẩm. Đây không chỉ là chuyện gỡ một buổi livestream vi phạm; đó là cách ngăn rủi ro đến tay người bệnh.
Sáng 21/10, Bộ trưởng Y tế Đào Hồng Lan, thừa ủy quyền của Thủ tướng, trình Quốc hội dự án sửa đổi, bổ sung một số điều của sáu luật thuộc lĩnh vực y tế. Với Luật Dược, Chính phủ đề xuất cấm kinh doanh thuốc và nguyên liệu làm thuốc qua livestream trên các nền tảng thương mại điện tử. Đề xuất này hợp lý: thuốc ảnh hưởng trực tiếp đến sức khỏe, nên giao dịch phải cho phép truy xuất và xác định người bán. Mua bán thuốc không thể dựa vào lời giới thiệu hấp dẫn hay độ nổi tiếng của người phát trực tiếp.
Đại biểu Quốc hội Tô Ái Vang nhấn mạnh tại phiên thảo luận tổ ngày 21/10 rằng thuốc là hàng hóa đặc biệt, liên quan trực tiếp đến tính mạng con người, nên không thể áp dụng cơ chế miễn trừ trách nhiệm cho bên trung gian như với hàng hóa thông thường. Điểm mấu chốt vì thế không nằm riêng ở lệnh cấm bán thuốc livestream, mà ở việc ai phải chịu trách nhiệm khi giao dịch trực tuyến gây hại.
Sàn thương mại điện tử không thể chỉ đứng ngoài cuộc
Đại biểu Tô Ái Vang đề nghị chỉ cho phép cơ sở có Giấy chứng nhận đủ điều kiện kinh doanh dược mở gian hàng trên sàn. Nền tảng cần định danh người bán, công khai giấy chứng nhận và số đăng ký lưu hành thuốc; nếu để xảy ra kinh doanh thuốc giả hoặc không rõ nguồn gốc, sàn cần chịu trách nhiệm liên đới bồi thường thiệt hại. Đây là hướng đi đúng: nếu sàn thu hút giao dịch và hưởng lợi từ hoạt động đó, việc viện dẫn vai trò trung gian để né trách nhiệm là không thuyết phục.
Rủi ro thuốc giả trên mạng không chỉ đến từ sản phẩm không rõ xuất xứ. Quảng cáo thổi phồng công dụng có thể khiến người mua nhầm lời tiếp thị với tư vấn chuyên môn. Đại biểu đề nghị nghiêm cấm cả việc tư vấn, giới thiệu thuốc qua livestream và dùng AI chưa được Bộ Y tế thẩm định thay thế dược sĩ. Cách quản lý cần phân biệt quảng bá hàng hóa với hoạt động có thể tác động đến quyết định điều trị: người bệnh phải được tiếp cận thông tin đúng và tư vấn phù hợp, không bị dẫn dắt bởi lời hứa chữa khỏi.
Với hoạt động bán thuốc online, trách nhiệm của sàn nên gắn với khâu kiểm tra điều kiện người bán, duy trì thông tin sản phẩm và xử lý dấu hiệu vi phạm. Nếu chỉ cấm livestream mà các gian hàng khác vẫn có thể đăng thuốc không rõ nguồn gốc hoặc quảng cáo sai lệch, lỗ hổng quản lý vẫn còn nguyên.
Từ tư vấn đến giao hàng phải có dấu vết và tiêu chuẩn
Quản lý thuốc trực tuyến chỉ bảo vệ được người bệnh khi theo sát cả hành trình của thuốc. Đại biểu đề nghị các nền tảng kết nối, chia sẻ dữ liệu với Hệ thống đơn thuốc quốc gia, Hệ thống truy xuất nguồn gốc thuốc và Hệ thống định danh, xác thực điện tử để hỗ trợ truy vết khi có sự cố. Yêu cầu này cần đi cùng quy định rõ về định danh điện tử và điều kiện kinh doanh trên nền tảng thương mại điện tử, thay vì chỉ trông chờ vào việc người mua tự kiểm tra.
Khâu giao nhận cũng là một phần của chất lượng thuốc. Nếu giao bằng dịch vụ thông thường trong điều kiện nắng nóng khiến thuốc phân hủy hoặc biến chất, đại biểu cho rằng cơ sở kinh doanh dược phải chịu trách nhiệm về chất lượng trong quá trình vận chuyển. Đây là nguyên tắc cần được thể hiện rõ: người bệnh không nên phải gánh rủi ro vì nhà bán chọn cách giao hàng không phù hợp. Tiêu chuẩn bảo quản và phân phối cần áp dụng xuyên suốt, từ kho đến tay người nhận.
Bước tiếp theo là làm rõ các điều kiện kinh doanh, nghĩa vụ kết nối dữ liệu và việc tuân thủ thực hành tốt theo quy định của Bộ trưởng Y tế. Cơ quan thẩm tra cũng đề nghị hạn chế tình trạng hồ sơ quảng cáo thuốc bị từ chối ở địa phương này nhưng lại được nộp tại địa phương khác, đồng thời sớm hoàn thiện cơ sở dữ liệu dược có khả năng kết nối, chia sẻ thông tin, nhất là dữ liệu giá. Quy định phải đủ chặt để truy trách nhiệm nhưng đủ rõ để người bán hợp pháp biết cách tuân thủ.
Lệnh cấm là điểm khởi đầu, không phải đích đến
Đề xuất cấm kinh doanh thuốc và nguyên liệu làm thuốc qua livestream là tín hiệu cần thiết, nhưng hiệu quả sẽ phụ thuộc vào cách thực thi và phạm vi trách nhiệm được luật hóa. Cấm một hình thức bán hàng mà bỏ ngỏ gian hàng, lời tư vấn, nguồn gốc sản phẩm và vận chuyển thì chưa đủ bảo vệ người bệnh.
Quốc hội và cơ quan soạn thảo nên xây dựng một chuỗi trách nhiệm liền mạch: cơ sở bán phải đủ điều kiện, sàn phải kiểm tra và xử lý vi phạm, tư vấn phải gắn với chuyên môn, dữ liệu phải hỗ trợ truy xuất, còn khâu giao hàng phải giữ chất lượng thuốc. Người mua cần được bảo vệ không chỉ trước một phiên livestream sai lệch, mà trước toàn bộ những rủi ro có thể phát sinh từ lúc chọn thuốc đến khi nhận thuốc. Đó mới là thước đo của một chính sách quản lý thuốc trực tuyến hiệu quả.
