Danh hiệu quốc tế làm tăng sức ép lên bản sắc
Làng du lịch cộng đồng là nơi người dân địa phương đón khách bằng cảnh quan, văn hóa và sinh kế tại chỗ, đồng thời giữ vai trò chủ động trong cách điểm đến phát triển. Lo Lo Chai được vinh danh trong nhóm Làng du lịch tốt nhất thế giới, nhưng sự công nhận ấy cũng kéo theo kỳ vọng và áp lực tăng trưởng. Từ đầu năm, chính quyền xã Lũng Cú cấp phép xây dựng cho 20 hộ; chỉ ba hộ đang dựng nhà đất rammed-earth với mái ngói âm dương, còn lại chọn bê tông rồi mô phỏng kiểu nhà truyền thống. Đây không phải khác biệt nhỏ về vật liệu: đó là lựa chọn giữa một không gian sống đích thực và hình ảnh truyền thống được tái tạo để phục vụ khách. Danh hiệu làng du lịch thế giới chỉ có ý nghĩa lâu dài nếu nguồn thu không bào mòn chính những giá trị đã làm nên sức hút của nơi này.
Tiện nghi có lý do, nhưng mặt tiền không đủ để bảo tồn
Không thể quy mọi thay đổi cho lòng tham. Nhà đất truyền thống dễ ẩm mốc vào mùa mưa, khó lắp đặt tiện nghi điện hiện đại, mái ngói có thể xê dịch và tường dày khiến diện tích sử dụng hạn chế. Trưởng thôn Sinh Gi Gai cho biết khách khó lưu trú thoải mái trong những ngôi nhà rammed-earth vì tình trạng ẩm và mốc. Trong khi đó, khách muốn phòng có điều hòa, cửa sổ rộng và tầm nhìn ra Cột cờ Lũng Cú; những căn nhà bê tông mô phỏng kiến trúc cũ đáp ứng được các nhu cầu ấy. Nhưng bảo tồn di sản truyền thống không thể chỉ sơn tường màu đất, dựng cột gỗ và lợp ngói âm dương sau khi phần thô hoàn tất. Khi 20 giấy phép được cấp mà chỉ ba công trình giữ cách xây dựng truyền thống, nguy cơ làng biến thành phông nền ngày càng rõ.
Tăng trưởng cần đi cùng kỷ luật quy hoạch
Nhu cầu lưu trú ở Lũng Cú và Lo Lo Chai tăng mạnh những năm gần đây, thúc đẩy cơ sở kinh doanh xây mới hoặc mở rộng. Riêng Lũng Cú hiện có hơn 1.000 phòng lưu trú; tại Lo Lo Chai, 72 cơ sở với 459 phòng đang hoạt động. Quy mô ấy cho thấy du lịch đã trở thành sinh kế quan trọng, nhưng cũng khiến từng quyết định xây dựng cộng dồn thành thay đổi cảnh quan. Chính quyền đã đình chỉ năm công trình sau đợt kiểm tra trước Lễ hội Hoa Tam giác mạch. Đó là tín hiệu cần thiết, song việc xử lý vi phạm sau khi công trình mọc lên không thể thay thế quy tắc rõ ràng từ đầu. Nên có thẩm định thiết kế chuyên môn, tiêu chí về tỷ lệ, vật liệu và vị trí công trình, đồng thời hỗ trợ người dân cải thiện tiện nghi trong nhà truyền thống. Nếu chỉ yêu cầu giữ vẻ ngoài, quy hoạch sẽ bảo vệ bức ảnh chứ không bảo vệ di sản.
Bài học cho du lịch cộng đồng Việt Nam
Thế khó của Lo Lo Chai không phải trường hợp cá biệt: du lịch cộng đồng Việt Nam phải đáp ứng mong muốn tiện nghi của du khách mà không làm mất đi trải nghiệm chân thực. Cát Cát, Hữu Liên và các điểm đến khác có thể học từ lựa chọn hiện nay của Lo Lo Chai: nếu kiến trúc bản địa bị thu hẹp thành chi tiết trang trí, danh tiếng quốc tế sẽ khó chuyển thành bảo tồn thực chất. Giải thưởng Làng du lịch tốt nhất thế giới của UN Tourism tôn vinh những điểm đến gắn du lịch với gìn giữ bản sắc, bảo vệ môi trường, vai trò cộng đồng và tính bền vững. Năm ứng viên Việt Nam được đề cử cho kỳ 2026 gồm làng Lò, Cát Cát, rừng dừa Bảy Mẫu Cẩm Thanh, Măng Đen Treehouse Village và Hữu Liên; kết quả dự kiến công bố trong quý IV. Phát triển bền vững du lịch đòi hỏi cộng đồng tham gia quyết định và quy định đủ sức giữ gìn cảnh quan, chứ không chỉ chạy theo lượng phòng.
