Không thể đánh đồng hiến khi sống với hiến sau khi qua đời
Hiến mô ở người chưa thành niên là việc cho phép trẻ hiến một số mô trong phạm vi pháp luật quy định, với điều kiện y khoa và cơ chế bảo vệ riêng, chứ không đồng nghĩa trẻ được hiến các cơ quan khi còn sống. Chiều 27/10, Bộ trưởng Y tế Đào Hồng Lan chủ trì họp báo về dự thảo luật sửa đổi; vấn đề khiến dư luận chú ý là đề xuất mở khả năng trẻ dưới 18 tuổi hiến mô trong một số trường hợp đặc biệt. Điểm cần nói rõ ngay từ đầu là dự thảo phân biệt hiến khi còn sống với hiến sau khi qua đời: hai trường hợp khác nhau về bản chất y học lẫn điều kiện pháp lý. Vì thế, cụm từ “hiến tạng vị thành niên” dễ gây hiểu nhầm nếu khiến người đọc nghĩ trẻ đang sống có thể hiến thận, gan hay tim. Chính sách chỉ đáng cân nhắc khi ranh giới ấy được truyền đạt rõ ràng, không nhập nhằng.
Cơ hội điều trị là có thật, nhưng không thể lấn át quyền trẻ
Nhu cầu điều trị giải thích vì sao dự thảo luật hiến tạng được đặt lên bàn sửa đổi, nhưng không thể tự nó biện minh cho việc nới điều kiện hiến. Từ ca ghép đầu tiên năm 1992 đến tháng 3/2026, cả nước đã thực hiện 11.187 ca ghép bộ phận cơ thể; mỗi năm, trẻ em cần khoảng 55 ca ghép gan và 60 ca ghép thận, còn danh sách chờ ghép gan tích lũy khoảng 200 trường hợp. Bệnh viện Nhi Trung ương ước tính nhu cầu ghép tế bào gốc tạo máu mới được đáp ứng khoảng 30%. Khác biệt về kích thước, cấu trúc giải phẫu và khả năng tương thích có thể khiến nguồn hiến từ người trưởng thành không phù hợp; người thân chưa đủ tuổi đôi khi lại tương hợp hơn. Luật năm 2006 chưa có cơ chế cho trẻ hiến mô tái sinh và không cho lấy mô của trẻ sau khi qua đời; sau gần 20 năm, nhu cầu điều trị cùng tiến bộ y học khiến việc xem xét sửa luật trở nên cấp thiết.
Khi còn sống: chỉ xem xét mô tái sinh, với hàng rào nghiêm ngặt
Dự thảo nghiêm cấm lấy thận, gan, tim, phổi hay bất kỳ bộ phận cơ thể nào của người dưới 18 tuổi đang sống. Phần được đề xuất xem xét là mô tái sinh, chẳng hạn tế bào gốc tạo máu: mô có thể tiếp tục được cơ thể sản sinh hoặc phát triển để thay thế phần đã lấy. Theo phương án nêu trong dự thảo, trẻ từ đủ 15 đến dưới 18 tuổi có thể hiến cho thành viên gia đình; trẻ dưới 15 tuổi chỉ hiến cho cha, mẹ, anh, chị hoặc em ruột, và phải có sự đồng ý của cả trẻ lẫn cha mẹ hoặc người giám hộ. Nhưng sự đồng ý trên giấy chưa đủ. Chỉ nên cân nhắc khi có chỉ định điều trị rõ ràng, không có người hiến trưởng thành phù hợp, sức khỏe trẻ được đánh giá đầy đủ và trẻ được tư vấn độc lập. Bảo vệ quyền trẻ em còn đòi hỏi bảo đảm các em được thông tin, có thể bày tỏ ý kiến và không chịu sức ép từ gia đình.
Sau khi qua đời: xác định tử vong độc lập và minh bạch
Hiến sau khi qua đời là một vấn đề khác, không nên gộp với việc trẻ hiến mô khi còn sống. Dự thảo đặt điều kiện lấy mô, bộ phận cơ thể sau khi hội đồng chuyên môn độc lập xác định trẻ chết não hoặc chết tuần hoàn, trẻ đã đăng ký hoặc bày tỏ nguyện vọng hiến trước khi qua đời, đồng thời cha mẹ hoặc người giám hộ đồng ý. Những điều kiện ấy cần được giải thích công khai, dễ hiểu và kiểm chứng được; nếu quy trình xác định tử vong hoặc cách ghi nhận nguyện vọng thiếu minh bạch, niềm tin của gia đình sẽ bị tổn hại. Đại biểu Quốc hội Trịnh Xuân An đề nghị có đánh giá của Hội đồng Y khoa, hoặc Hội đồng Đạo đức, để tăng tính độc lập trong những quyết định nhạy cảm. Giám đốc Bệnh viện Nhi Trung ương Trần Minh Điển cũng nhấn mạnh việc giải thích phải đầy đủ, có cơ sở khoa học và minh bạch. Đây không phải thủ tục phụ: đó là hàng rào giúp ngăn lợi dụng và bảo vệ trẻ.
Chỉ có thể mở rộng khi quyền lợi của trẻ đứng trước
Mục tiêu cứu người bệnh là chính đáng, nhưng trẻ không thể bị xem như nguồn mô sẵn có để bù đắp thiếu hụt của hệ thống. Bộ Y tế khẳng định dự thảo hướng đến sự tự nguyện, nhân đạo, công bằng và minh bạch, đặt quyền lợi trẻ em lên hàng đầu. Để nguyên tắc ấy thành bảo đảm thực chất, luật cần quy định rõ loại mô được phép hiến, tiêu chí đánh giá sức khỏe và tâm lý, tư vấn độc lập, quyền được từ chối của trẻ và theo dõi sức khỏe sau hiến. Cơ quan soạn thảo cho biết sẽ tiếp tục tiếp thu ý kiến của đại biểu, chuyên gia và người dân để chỉnh lý các nội dung còn có cách hiểu khác nhau. Dự thảo đang được Quốc hội xem xét, cho ý kiến; sau khi luật được thông qua, cần sớm có văn bản hướng dẫn thi hành. Kết luận phải rõ: chỉ mở cơ hội hiến mô khi mọi điều kiện bảo vệ được kiểm chứng và sự an toàn, quyền tự quyết của trẻ luôn cao hơn lợi ích ghép.
